Eyyam-ı Bahur

Eyyâm-ı bâhûr, yaz mevsiminin en sıcak bölümünü ifade etmek üzere kullanılan bir halk takvimi terimidir. Genellikle temmuzun son günleriyle ağustosun ilk günleri arasındaki aşırı sıcak dönemle ilişkilendirilir. Bu kavram, belirli bir tarihte başlayıp her yıl aynı süre ve şiddette devam eden resmî bir meteorolojik olayın değil, uzun süreli gözlem ve deneyim sonucunda halk tarafından tanımlanmış mevsimsel bir dönemin adıdır. Türkiye’nin farklı bölgelerinde bu dönem eyyâm-ı buhûr, ehem buhur, harman sıcakları, ağustos sıcakları ve çöl sıcakları gibi adlarla da anılmaktadır.^【1】 Arapçada "eyyâm", "günler" anlamına gelmekte olup;^【2】 "bâhûr" ise "aşırı sıcaklık" demektir.^【3】 Buna göre "eyyâm-ı bâhûr" “çok sıcak günler” anlamına gelmektedir.

Eyyâm-ı bâhûr için bütün bölgelerde geçerli tek bir başlangıç ve bitiş tarihi bulunmamaktadır. Çeşitli takvimlere göre bu dönem; 1-8 Ağustos, 30 Temmuz-8 Ağustos, 15 Temmuz-15 Ağustos,^【4】 31 Temmuz-7 Ağustos arasında^【5】 tarihlendirilebilmektedir. İç Batı Anadolu’da yaygın şekilde kullanılan ve yılı sekiz döneme ayıran halk takviminde ise dönemin başlangıcı 7 Ağustos olarak kabul edilmektedir.^【6】 Bu farklılıklar, halk takvimlerinin yerel iklim şartları ve yöresel tecrübeler doğrultusunda oluşmasından kaynaklanmaktadır. Eyyam-ı bahurun kesin tarihlere bağlanamamasının bir diğer nedeni, sıcaklıkların her yıl aynı günlerde ve aynı şiddette yükselmemesidir. Bu nedenle eyyam-ı bahur tarihleri, değişmez meteorolojik sınırlara sahip olmayıp, uzun yıllar boyunca sıcaklıkların sıklıkla yüksek seyrettiği yaklaşık zaman aralıklarıdır.

Eyyam-ı bahur, doğa olaylarının uzun yıllar boyunca gözlemlenmesiyle oluşturulan halk takvimlerinin bir unsurudur. Halk takvimleri; toplumların yaşadığı bölgenin iklimine, ekonomik faaliyetlerine, inançlarına ve tarihî tecrübelerine göre değişiklik gösterebilir.

Örneğin, Uzunköprü halk takviminde yıl, 186 günlük Hızır günleri ve 179 günlük Kasım günleri olarak ikiye ayrılmaktadır.^【7】 Türkiye’deki yaygın halk takvimi anlayışında yılın ikinci dönemi Hızır günleri olarak adlandırılır. Hızır günleri 6 Mayıs-7 Kasım arasındadır. Eyyam-ı bahur, sıcak mevsimi kapsayan Hızır günleri içinde yer alır.^【8】

Eyyam-ı bahur, halk takvimindeki diğer sayılı günler gibi çeşitli inançlarla da ilişkilendirilmiştir. Bazı yörelerde bu günlerde ağaçlara veya hayvanlara dokunulmasının onların kurumasına ya da ölmesine yol açacağına inanılmıştır. Aynı dönemde çift sürülmemesi gerektiği, toprağın sürülmesi hâlinde koşum hayvanlarının zarar göreceği veya öleceği düşüncesi de aktarılmaktadır.^【9】

Dünya Meteoroloji Örgütü sıcak hava dalgasını, "yerel iklim şartlarına göre istatistiksel açıdan olağan dışı kabul edilen sıcak havanın birkaç gün ve gece boyunca sürmesi" şeklinde tanımlamaktadır. Bir olayın sıcak hava dalgası sayılması için kullanılan eşikler bölgenin iklimine göre belirlenmektedir.^【10】 Eyyam-ı bahur ise sıcaklık eşikleriyle belirlenmiş bilimsel bir sınıflandırmadan çok, yılın en sıcak kabul edilen bölümüne verilen geleneksel addır. Her eyyam-ı bahur döneminde resmî ölçütlere göre bir sıcak hava dalgası meydana gelmesi zorunlu olmadığı gibi, sıcak hava dalgaları da yalnızca eyyam-ı bahur tarihleri içinde görülmez.

Batı dillerindeki köpek günleri (dog days), yaz mevsiminin en sıcak dönemini ifade etmesi bakımından eyyam-ı bahura benzeyen bir kavramdır. Köpek günlerinin de resmî meteorolojik veya klimatolojik bir tanımı bulunmamaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde temmuz ortası ile eylül başı arasındaki dört-altı haftalık dönem, Batı Avrupa’da ise yaklaşık 3 Temmuz-11 Ağustos arası bu adla anılmaktadır. Adın, köpeklerin sıcak havalarda hastalanmasıyla ilgili olduğu düşünülse de Amerikan Meteoroloji Derneği, kavramın Sirius yıldızından, yani “Köpek Yıldızı”ndan kaynaklandığını belirtmektedir.^【11】

Ağustos sıcağı ile harman sıcağı, Türkiye’de eyyam-ı bahurla doğrudan bağlantılı yöresel adlandırmalardır. Bazı durumlarda bu kavramlar eyyam-ı bahur ile aynı anlamda kullanılsa da Uzunköprü halk takviminde eyyam-ı bahur, dar anlamda 1-8 Ağustos arasını gösterirken Ağustos sıcağı 15 Temmuz-15 Ağustos arasındaki daha geniş yüksek sıcaklık dönemini kapsamaktadır.^【12】