Fikirtepe (Semt)

edit-16

Fikirtepe, İstanbul ilinin Kadıköy ilçesinde yer alan, 1950'li yıllardan itibaren aldığı iç göçlerle gecekondulaşma sürecini yaşamış ve 2000'li yıllardan itibaren kentsel dönüşüm projeleriyle fiziki ve sosyo-ekonomik yapısı büyük ölçüde değişime uğramış bir yerleşim alanıdır.^【1】

^{Fikirtepe'de kentsel dönüşüme kuşbakışı. (}AA⁾

Halk arasındaki söylencelere göre yöre, adını derviş Fikir Baba'dan almaktadır.^【2】 18.

yüzyılda "Kadıköy Deresi" olarak bilinen Kurbağalıdere, Hasanpaşa'ya kadar haliç şeklinde uzanan ve su kapasitesi yüksek bir yapıya sahiptir.^【3】 1950'li yıllara kadar İstanbul halkı tarafından av ve mesire yeri olarak kullanılan bölgede, geniş çayırlıklar ile çilek ve bamya tarlaları yer almıştır.^【4】

Sanayileşme ve hızlı kentleşme süreciyle birlikte 1950 sonrası dönemde Anadolu'dan İstanbul'a yönelen iç göçler neticesinde tarım ve mesire alanları tahrip edilmiş, yerini plansız gecekondu yerleşimleri almıştır.^【5】 İdari bakımdan 1965 yılında Kadıköy ilçesine bağlı bir muhtarlık haline gelen Fikirtepe; 1975 yılında Fikirtepe, Eğitim ve Dumlupınar olmak üzere üç ayrı mahalleye bölünmüştür.^【6】 Bu mahallelerden güneyde konumlanan Eğitim Mahallesi, diğerlerine kıyasla kısmen daha planlı bir gelişme göstermiştir. Günümüzde ise bu üç mahalle ile Merdivenköy Mahallesi'nin bir kısmı kamuoyunda ve literatürde ortak bir adla, Fikirtepe olarak anılmaktadır.^【7】

Coğrafi olarak İstanbul'un Anadolu Yakası'nın merkezinde yer alan bölge; E-5 (D-100) karayoluna komşuluğu, TEM otoyolu bağlantı noktalarına ve Kadıköy gibi merkezi iş alanlarına olan yakınlığı nedeniyle yüksek ulaşılabilirlik ve kentsel arazi değeri potansiyeline sahiptir.^【8】

Fikirtepe, Anadolu Yakası'nın ilk gecekondu yerleşim bölgesi olma özelliğini taşımaktadır.^【9】 Dönüşüm öncesi fiziksel doku; dar sokaklar, bitişik nizam 3-4 katlı apartmanlar ve küçük bahçeli müstakil gecekondu yapılarından oluşmuştur.^【10】 İmar planlarından yoksun şekilde araziye yerleşen halk, 1991 yılında çıkarılan ıslah imar planları (2981 Sayılı Kanun) çerçevesinde hisseli tapularından bireysel tapularına kavuşmuş ve gecekondular yasal bir statü kazanmıştır.^【11】

Sosyo-kültürel yapı incelendiğinde, Fikirtepe'nin yüksek bir sosyal sermayeye ve güçlü bir mahalle kültürüne sahip olduğu görülmektedir:^【12】

^{Semte bakış. (}AA⁾

• Dayanışma ve İmece Kültürü: İlk gecekondular, mahallelinin çimento ve tuğla gibi yapı malzemelerini sırtlarında veya semerlerle taşıyarak "el birliğiyle" inşa ettikleri barınaklar olarak ortaya çıkmıştır.^【13】
• Birincil İlişkiler ve Güven: Akrabalık ve hemşerilik ağlarının güçlü olduğu bölgede, 4-5 katlı akraba apartmanları ile geniş aile yaşamı sürdürülmüştür. Sokak kapılarının açık bırakıldığı veya anahtarların kapı üzerinde unutulabildiği yüksek bir toplumsal güven ortamı gelişmiştir.^【14】
• Sokak Kültürü: Park ve yeşil alan gibi kentsel donatıların yetersizliği nedeniyle dar sokaklar; çocukların geleneksel oyunlar oynadığı, yetişkinlerin ise kapı önlerinde saatlerce sohbet ettiği temel sosyalleşme mekânları işlevi görmüştür.^【15】

Bölgenin kentsel dönüşüme tabi tutulmasında; 1999 Marmara Depremi sonrasında binaların afete karşı dayanıksız olduğunun tespit edilmesi temel gerekçeyi oluşturmuştur. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü verilerine göre Fikirtepe, 1. derece deprem riski altındaki kuşağında yer almaktadır.^【16】 İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) tarafından hazırlanan 2011 tarihli plan raporunda, alan içindeki binaların fiziksel durumu şu şekilde tespit edilmiştir: ^【17】

Yapı stokunun köhneleşmesi, zemin katlara yeterli gün ışığının girmemesi, yolların darlığı, sosyal ve teknik altyapı alanlarının (okul, yeşil alan, sağlık tesisi vb.) yetersizliği dönüşümün diğer fiziksel ve mekânsal nedenleri arasında yer almıştır.^【18】

^{Fikirtepe'de boşaltılan/terk edilen binalar. (}AA⁾

Fikirtepe'de planlama ve dönüşüm süreci, yerel yönetimler ile merkezi hükümet arasında birden çok kez revize edilen yasal düzenlemelerle ilerlemiştir:^【19】

• 1952 ve 1976: Alanın doğusu 1952 tarihli Çiftehavuzlar-Caddebostan Planı, batısı ise 1976 tarihli Erenköy Bölgeleme Planı ile planlanmıştır.
• 1991: Merdivenköy, Tuğlacıbaşı, Fikirtepe ve Dumlupınar mahalleleri için Islah İmar Planları onaylanmıştır.
• 09.03.2005: 1/5000 Ölçekli Kadıköy Merkez E-5 Otoyolu Ara Bölgesi Nazım İmar Planı ile bölge, yoğunluğu koruma ve nüfusu 50.000'den 30.000'e düşürme hedefiyle "Özel Proje Alanı" ilan edilmiştir.
• 22.03.2007: Yapılan plan değişikliğiyle alan, resmi olarak "Kentsel Dönüşüm Alanı" statüsüne geçirilmiştir.
• 22.02.2011: İBB tarafından 1/1000 Ölçekli Fikirtepe ve Çevresi Uygulama İmar Planı onaylanmıştır. Bu planla, küçük parsellerin birleşerek imar adası oluşturmasını teşvik etmek amacıyla parsel büyüklüğüne göre kademeli emsal ve %100 ilave KAKS (Kat Alanı Kat Sayısı) hakkı tanınmış, yapı yüksekliği (H) serbest bırakılmıştır. 4.001 m²'den büyük parsellerde emsal 4,14'e kadar ulaşmıştır.
• 09.05.2013: 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkındaki Kanun uyarınca Bakanlar Kurulu kararıyla Fikirtepe, Dumlupınar, Eğitim ve Merdivenköy mahallelerini kapsayan 134 hektarlık alan "Riskli Alan" ilan edilmiş, süreç Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın yetkisine geçmiştir.^【20】
• 02.08.2013 / 26.12.2017: Bakanlık ve Valilik nezdinde yapılan plan değişiklikleriyle emsal (E) 2.00 ve %100 ilave artışla toplam yapılaşma hakkı E=4.00 olarak kabul edilmiş, yapı yüksekliğine ise Hmax: 80 metre (yaklaşık 26-27 kat) sınırlaması getirilmiştir.^【21】 Yetkiler süreç içinde uygulama hızını artırmak amacıyla İBB ve Bakanlık arasında el değiştirmiştir.

Dönüşüm kararının alınması ve tahliyelere başlanmasıyla birlikte bölgenin nüfusunda keskin bir düşüş yaşanmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre kentsel dönüşüm alanındaki mahallelerin yıllara göre nüfus değişimi aşağıda gösterilmiştir:^【22】

Bölgedeki geçici nüfus azalışına karşın, planlarla tanınan E:4.00 emsal hakkı neticesinde, yaklaşık 100 hektarlık kentsel yerleşik doku üzerinde gelecekte yaşaması öngörülen minimum nüfus kapasitesinin 120.000 kişi olacağı hesaplanmıştır.^【23】

Fikirtepe Kentsel Dönüşüm Projesi, altyapı ve sosyal donatı analizleri tamamlanmadan, fiziksel yenileme ağırlıklı olarak uygulamaya konulduğu için çeşitli kentsel sorunlara yol açmıştır:^【24】

^{Fikirtepe. (}AA⁾

• Fiziksel Doku Değişimi: Yatay ve insan ölçeğindeki mahalle dokusu yerini, tanıtımlarda New York'un Manhattan bölgesine benzetilen çok katlı (26-27 katlı) rezidans bloklarına bırakmıştır.^【25】 Yapı yoğunluğunun artmasına rağmen yol, yeşil alan ve sosyal donatılarda kişi başına düşen miktarın şehircilik ilkelerine uygun oranda artırılmaması, altyapı ve ulaşım kapasitesi açısından eleştirilmiştir.^【26】
• Uygulama ve Koordinasyon Aksaklıkları: Arsa sahipleri, yüklenici inşaat firmaları (müteahhitler) ve kamu kurumları arasında yaşanan hukuki ihtilaflar, plan iptalleri ve firmaların finansal yetersizlikleri (konkordato süreçleri) nedeniyle inşaatlar aksamıştır. Fikirtepe Derneği'nin Eylül 2018 tarihli raporuna göre; alandaki toplam 61 projeden sadece 15'inde yaşam başlamış, 3 proje aktif devam etmiş, 5'i durma noktasına gelmiş ve 38 proje adasında inşaat hiç başlamamıştır.^【27】 Bu süreçte tahliye edilmiş ancak yıkılmamış binaların yaratmış olduğu güvensiz çevre nedeniyle alan bir süre kamuoyunda "Hayalet Şehir" olarak anılmıştır.^【28】

Fikirtepe örneği, kentsel dönüşüm süreçlerinde kamu kararlarıyla yaratılan kentsel arazi rantının (değer artışının) oluşumu ve bölüşümü açısından incelenmiştir:^【29】

• Rantın Boyutu: Yakın çevredeki imar planlarında (2,07 emsal) gerçekleşen gayrimenkul birim satış değerleri ile Fikirtepe'de tanınan %100 ilave KAKS (4,00 emsal) hakkı karşılaştırıldığında, kamu eliyle büyük bir ek rant yaratıldığı tespit edilmiştir. 2011 yılı verilerine göre yalnızca örnek bir proje adasında (3400 ada) imar artışından kaynaklanan rant fazlasının 154.184.685 TL olduğu hesaplanmıştır.^【30】
• Rantın Paylaşımı: Oluşan gayrimenkul rantı; toprak sahipleri, yüklenici firmalar, yeni yatırımcılar ve alanda gayrimenkul geliştirme yeterliliği olmaksızın arsa payı toplayarak sözleşme satan ve "çantacı" olarak adlandırılan enformal aktörler arasında paylaşılmıştır. Rantın doğrudan yaratıcısı olan kamu sektörü ise bu değer artışından herhangi bir pay almamıştır.^【31】
• Toplum Algısı: Yapılan saha araştırmalarında, hak sahiplerinin kentsel dönüşümü "afete dayanıklı bina yapılması" (%2. sıra) veya "çevresel kalitenin yükselmesi" (%3. sıra) hedeflerinden ziyade, öncelikli olarak "arazi değerinin artması ve ekonomik kazanç" (%1. sıra) aracı olarak algıladıkları ortaya konmuştur.^【32】