Ana YazarSerkan BAYRAKCI13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0002-3817-1927

Gölge yasaklama kavramı Cambridge Sözlüğü’ne (2024) göre bir sosyal medya şirketinin, bir kullanıcının paylaşımlarını kimlerin görebileceğini, genellikle kullanıcının bilgisi olmadan sınırlama eylemi olarak tanımlanmaktadır. Gölge yasaklama; içeriklerin, kullanıcıların veya grupların görünürlüğünü ya da erişimini kısıtlayan bir dijital sansür yöntemidir. Sosyal medya platformları içeriğin dolaşımını arama sonuçlarında, haber akışında veya yorumlarda algoritmalarla sınırlamaktadır (Gillespie, 2022: 477). Gölge yasaklama genellikle dört ana şekilde uygulanmaktadır. (1) Hayalet yasaklama (ghost ban), içeriğin yalnızca içerik sahibine görünür olmasını ifade ederken; (2) arama yasaklama (search ban), içeriğin platformun dahili arama dizinlerinden tamamen kaldırılmasını ifade etmektedir. (3) Arama önerisi yasaklama (search suggestion ban), içeriğin arama önerilerinde veya otomatik tamamlama sonuçlarında çıkmamasına neden olurken; (4) derece düşürme (downtiering), içeriğin keşfedilebilirliğini ve önerilerde görünürlüğünü azaltmaktadır (Jaidka vd., 2023: 12; Risius & Blasiak, 2024: 819). Teknik olarak içerik paylaşılmış ve yayınlanmış olsa da başkalarının ana akışlarında görünmeyebilir, aramalarda erişilemeyebilir ya da “hassas içerik” uyarısıyla bulanık şekilde gösterilebilir.Gölge yasaklama literatürde yeni bir olgu olarak 2018 ABD başkanlık seçim sürecinde ortaya çıkmış, özellikle Ekim 2023 ile Gazze’de yaşanan soykırım daha fazla tartışılmaya başlanmıştır. Facebook ve Instagram başta olmak üzere birçok sosyal medya platformu Filistin yanlısı görüşlerin bastırılması için sıklıkla bu yöntemi kullanmaktadır. Örneğin, Belçikalı film yapımcısı Thomas Maddens, TikTok’ta “soykırım” kelimesini içeren Filistin’le ilgili bir videosunun başlangıçta yüksek etkileşim almasına rağmen kısa sürede görünürlüğünün kesildiğini belirtmiştir. Instagram’da “FreePalestine” veya “IStandWithPalestine” gibi etiketleri kullanan içeriklerin gizlendiği veya hesapların kısıtlandığı rapor edilmiştir (Shankar vd., 2023). Benzer şekilde, X platformunda Gazze’ye yönelik yapılan saldırılara karşı aktivist eylemlerde kullanılan “#GazaGenocide” ve “#GazaUnderAttack” gibi etiketlerin arama sonuçlarında görünmemesi de bir gölge yasaklama örneğidir.İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) 2023’te yayınlanan “Meta’nın Tutulmayan Sözleri Instagram ve Facebook’taki Filistin İçeriklerine Sistemik Sansür” başlıklı raporunda Meta’nın Filistin ile ilgili içeriklere yönelik sistematik sansürünü detaylı şekilde incelemiş ve ispatlamıştır. Rapora göre, 60’dan fazla ülkeden 1050 sansür vakasında Filistin yanlısı içeriklerin yüzde 99,9’u barışçıl olmasına rağmen Meta tarafından kaldırılmış veya kısıtlanmış, aynı dönemde yalnızca bir İsrail yanlısı içerik kaldırılmıştır. Bu içerikler arasında, kullanıcının Filistin ile ilgili paylaşımlar yapmaya başlamasının ardından görüntüleme sayılarındaki belirgin düşüşü gösteren “öncesi” ve “sonrası” ekran görüntüleri, beğeni, yorum ve paylaşım gibi etkileşim oranlarının kayda değer şekilde azaldığını ortaya koyan görüntüler, Filistin temalı içeriklerde etkileşimdeki aniden ve ciddi şekilde düşüşü gösteren veriler, hesabın veya paylaşılan içeriklerin arama sonuçlarında yer almadığını gösteren ekran görüntüleri, yeni takipçi kazanımında ciddi bir yavaşlama ve içeriğin başkaları tarafından görülemediğini ifade eden kanıtlar bulunmaktadır (Human Rights Watch, 2023).Meta gibi sosyal medya devlerinin Filistin yanlısı içeriklere yönelik gölge yasaklamaları, teknik hatalar veya topluluk kuralları ihlalleri olarak nitelendirmesi, bu sansürlerin arkasındaki algoritmayı ve yanlılığı gizlemektedir. Ancak bu tür uygulamalar, yalnızca Filistin’de yaşanan soykırımla ilgili bilgi akışını engellemekle kalmayıp aynı zamanda küresel ifade özgürlüğü ilkelerine karşı ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Denetim, teknolojik şeffaflık ve hesap verebilirlik sosyal medya platformlarının demokratik normlara uygun bir şekilde hareket etmesini sağlamak için hayati öneme sahiptir.