Gömülü Gazetecilik

Gömülü gazetecilik, habercilerin görev yaptıkları bölgelerde askeri birlikler, politikacılar, spor takımları veya çeşitli diğer gruplarla birlikte seyahat ederek ve onların arasına entegre olarak haber üretme pratiğidir. İngilizcede "embedded journalism" olarak adlandırılan bu kavram, Türkçeye "yapışmışlık", "gömülmüşlük" veya "yamanmış" terimleriyle çevrilmektedir. Pratikte muhabirler, koruması altında bulundukları askeri güçlerle veya kendilerini kabul eden siyasi yetkililerle birlikte yaşar ve çalışırlar.^【1】

Tarihsel Gelişim

Gömülü gazeteciliğin askeri olmayan politik örnekleri, 1970'lerin başında ABD ile Çin arasında yaşanan diplomatik yakınlaşma döneminde görülmüştür. Bu dönemde yabancı gazeteciler, hükümet tarafından atanan yerel rehberlere yüksek oranda bağımlı kalarak, yalnızca resmi olarak onaylanmış kişilerle ve sınırları çizilmiş bir haber ağı içinde faaliyet göstermişlerdir.^【2】

Konseptin günümüzdeki modern ve askeri tanımı ise ABD'nin Irak'ı işgali döneminde Pentagon Sözcüsü Victoria Clarke, danışmanları ve dönemin ABD Savunma Bakanı Donald Rumsfeld tarafından formüle edilmiştir. Sistemin işleyişine dair kurallar, Ekim 2002 ile Ocak 2003 tarihleri arasında Washington'da yapılan üst düzey askeri toplantılar sonucunda belirlenmiş ve Şubat 2003 tarihinde yayımlanan resmi bir yönerge ile (Public Affairs Guidance) uygulamaya konulmuştur. Irak Savaşı'nda bu sistem aracılığıyla yaklaşık 700 gazeteci, ABD ve İngiliz askeri birlikleriyle birlikte yaşamış ve çalışmıştır.^【3】

Sistemin İşleyişi ve Kurallar

Gömülü sistemde görev alacak gazeteciler, kuralların önceden belirlendiği sözleşmeleri imzalamak zorundadır. Kuralların ihlali durumunda gazetecilerin sistemdeki akreditasyonları iptal edilmekte ve gömülme süreci sonlandırılmaktadır. Sistemin temel askeri işleyiş kuralları şu şekildedir:^【4】

Gömülü Gazetecilik (getarchive.net)

• Gazeteciler operasyonlar boyunca görevlendirildikleri birliğin bir parçası olarak yaşamalı, çalışmalı ve birlikle beraber seyahat etmelidir.
• Habercilerin kendi araçlarını kullanmalarına izin verilmemektedir; askeri birimlerin tahsis ettiği araçlara bağımlıdırlar.
• Komutanlar, operasyon güvenliğini risk altında gördükleri durumlarda gazetecilerin haber yayımını durdurma hakkına sahiptir.
• Operasyonların güvenliği gerekçesiyle belirli haberlere ambargo konulabilir ve güvenlik tehlikesi ortadan kalkana kadar bu haberlerin yayımlanması engellenebilir.
• Çatışma bölgelerinde ölü veya yaralı askerlerin fotoğraflarının yayımlanmasına belirli sürelerle (örneğin 72 saat) kısıtlama getirilebilmektedir.

Gömülü Gazeteciliğin Boyutları

Kavram öncelikle askeri operasyonlarla ilişkilendirilse de habercilik pratiğinde farklı gömülmüşlük türleri de bulunmaktadır. Bunlar ticari ve politik gömülmüşlük olarak sınıflandırılmaktadır.

Ticari Gömülmüşlük: Gazetecilerin olumlu haber yapmak veya eleştirel bir tutumdan kaçınmak karşılığında haber kaynaklarından ücretsiz seyahat, lüks konaklama veya hediyeler kabul etmesi ticari bir gömülmüşlük biçimi olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, medya metinlerinde haber niteliği taşıyan içerikler (editoryal) ile reklam ve tanıtım materyalleri arasındaki ayrımın kasıtlı olarak bulanıklaştırılması, gazetecilik bağımsızlığını tehdit eden bir başka ticari gömülmüşlük yöntemidir.

Politik Gömülmüşlük: Medya mensuplarının belirli bir siyasi partinin, ideolojinin veya iktidarın amaçlarını ilerletmek üzere kasıtlı ve taraflı bir gazetecilik faaliyeti yürütmeleri durumudur.^【5】

Etkiler ve Eleştiriler

Gömülü gazetecilik uygulaması, gazeteciler, askeri kurumlar ve kamuoyu nezdinde çeşitli olumlu ve olumsuz eleştirilere konu olmuştur.

Sistemin savunucuları, uygulamanın daha önce kısıtlı olan bilgilere ve doğrudan savaş alanına erişim imkânı sağladığını belirtmektedir.^【6】 Bu yapı; medyanın erişim talebini karşıladığı, ordunun kendisiyle ilgili olumlu haber kapsamı elde ettiği ve kamuoyunun daha önce göremeyeceği kadar detaylı görüntülere ulaşabildiği karşılıklı bir fayda mekanizması ("win-win-win") olarak tanımlanmaktadır.

Buna karşın, uygulamanın gazetecilik meslek ilkeleri üzerindeki yıkıcı etkileri eleştirilerin merkezinde yer almaktadır:

• Hiyerarşi ve Ayrımcılık: Gömülü sistem, resmi onaylı (gömülü) gazeteciler ile bağımsız çalışan (tek taraflı - unilateral) gazeteciler arasında bir statü farkı ve hiyerarşi yaratmıştır. Gömülü gazeteciler resmi kaynaklara doğrudan erişim sağlarken, sisteme dahil olmayan bağımsız gazeteciler savaş alanlarından uzaklaştırılmış ve bilgi almaları engellenmiştir.
• Perspektif Daralması: Gömülü muhabirlerin olayları yalnızca birlikte bulundukları askeri birliğin dar penceresinden görmesi, "pipet bakışı" (soda-straw view) olarak adlandırılan vizyon darlığına yol açmaktadır. Gazeteciler detaylı raporlar sunsalar da çatışmanın genel ve büyük resminden uzak kalmaktadırlar.
• Stockholm Sendromu ve Objektiflik Kaybı: Gazeteciler, birlikte yaşadıkları, yediklerini paylaştıkları ve güvenliklerini emanet ettikleri askerlerle duygusal bir bağ kurabilmektedir. Rehinenin kendisini rehin alana empati duyması şeklinde açıklanan "Stockholm sendromu"na benzetilen bu durum sonucunda gazeteciler; haber metinlerinde olayları aktarırken "biz", "bize" ve "bizim" gibi çoğul birinci tekil şahıs zamirlerini kullanarak tarafsızlıklarını kaybetmektedir.^【7】
• Otosansür: Gömülü olunan birime veya otoriteye bağımlılık, gazetecilerin bulundukları konumdaki vizelerini veya akreditasyonlarını kaybetme korkusuyla otosansür uygulamalarına neden olmaktadır.^【8】

Hukuki Durum ve Güvenlik

Gömülü gazeteciliğin yasal çerçevesi ve gazetecilerin savaş alanındaki güvenliği, Uluslararası Kamu Hukuku'nda temel olarak Cenevre Sözleşmesi ve Ek Protokolleri ile düzenlenmektedir. Cenevre Sözleşmesi'nin I. Ek Protokolü'nün 79. maddesi, gazetecilerin sivil statülerini tehlikeye atacak veya bu durumu olumsuz etkileyecek herhangi bir eylemde bulunmamaları şartıyla, onlara çatışmayan (non-combatant) sivil statüsü tanımaktadır.

Gömülü Gazetecilik (getarchive.net)

Ancak gömülü sistem pratiğinde gazetecilerin silahlı güçlerle birlikte seyahat etmesi, aynı mekânlarda uyuyup aynı yemekleri yemesi ve hatta bazı durumlarda onlara benzer kıyafetler giymesi, gazetecinin statüsünün sivil olmaktan çıkıp çatışan tarafın bir parçası gibi algılanmasına yol açmaktadır. Gazetecilerin karşı tarafın gözünde doğrudan bir hedefe veya "düşmana" dönüşme riski taşıması, 79. maddenin sağladığı sivil koruma zırhı üzerinde doğrudan bir tehdit oluşturduğu şeklinde yorumlanmaktadır.^【9】

Savaş Haberciliğinde Ekonomik Faktörler

Savaş bölgesinde serbest (freelance) muhabirlerin artışı ile gömülü gazetecilik uygulaması arasında doğrudan bir ekonomik bağlantı bulunmaktadır. Günümüzde gömülü sistem, bir çatışmayı takip etmenin medya kuruluşları açısından en düşük maliyetli (ekonomik) yolu olarak öne çıkmaktadır. Çatışma bölgelerindeki ulaşım, güvenlik, konaklama ve tercüme gibi ağır lojistik ve sigorta maliyetlerini kendi başlarına karşılamak zorunda kalan bağımsız gazeteciler, bu masraflardan kurtulmak ve bilgiye bedelsiz erişim sağlamak amacıyla altı aya varan uzun sürelerle askeri birliklere gömülmeyi tercih edebilmektedir.^【10】