Kanlı Ocak (Kanlı Yanvar, 20 Yanvar), 19 Ocak 1990’ı 20 Ocak 1990’a bağlayan gece, 26.000 kişilik Sovyet ordusunun Bakü’ye ve Azerbaycan’ın bazı diğer kentlerine askerî müdahalede bulunması sırasında meydana gelen olayların adıdır. Müdahale sürecinde Bakü’ye zırhlı araçlarla beş yönden girilmiş; silahsız sivillere ateş açılmış; tanklar ve ağır zırhlı araçlar sivil kalabalıkların üzerine sürülmüş; ambulanslara ve yolcu otobüslerine ateş edilmiştir. 19 Ocak 1990’da Azerbaycan televizyonunun enerji sağlayıcısı patlatılmış, böylece yayın ve bilgilendirme imkânları kesintiye uğramıştır.

Olaylarda verilen can kaybı ve mağdur sayıları farklı kaynaklarda farklı rakamlarla anılmaktadır. Anadolu Ajansı verilerine göre Kanlı Ocak olaylarında 147 sivil hayatını kaybetmiş, yaklaşık 400 kişi Sovyet ordusu tarafından gözaltına alınmış, 744 kişi ise yaralanmıştır.^【1】 

Müdahaleden sonra cenazeler Bakü’de Azatlık Meydanı’nda toplanmış; Dağüstü Park’a defnedilmiştir. Bu park daha sonra Şehitler Hıyabanı adıyla anılan bir anma mekânına dönüştürülmüştür. Kanlı Ocak, Azerbaycan’da Sovyet yönetimine duyulan güvenin sarsılması ve bağımsızlık sürecinin hızlanmasıyla ilişkilendirilen tarihî bir kırılma noktası olarak kabul edilir.

Tarihçe (1987–19 Ocak 1990)

Kanlı Ocak’a giden süreç 1987’den itibaren Azerbaycan’da artan siyasi ve toplumsal gerilim ortamında şekillenmiştir. Bu dönemde Azerbaycanlıların Ermenistan’daki tarihî yerleşim alanlarından zorla çıkarılmasına bağlı kitlesel yer değiştirmeler gündeme gelmiş; Dağlık Karabağ’ın Azerbaycan’dan ayrılarak Ermenistan’a bağlanması yönündeki girişimler hız kazanmıştır. Dağlık Karabağ çevresinde tırmanan çatışmalar, Sovyet yönetiminin bölgeye ilişkin kararlarıyla uyuşmamış; aksine yerel düzeyde güvensizlik ve kitlesel hareketliliği besleyen bir zemine dönüşmüştür.

1988 yılı, kitlesel protesto ve mitinglerin belirginleştiği bir kırılma yılı olmuştur. Bakü’de ve diğer merkezlerde geniş katılımlı toplantılar düzenlenmiş; Dağlık Karabağ üzerindeki çekişme, Sovyet yönetiminin tutumu ve Ermenistan kaynaklı toprak talepleri kamuoyunda ana gündem hâline gelmiştir. Aynı dönemde, Sovyet yönetimine karşı muhalif örgütlenmeler güç kazanmış ve bağımsızlık hedefiyle kitlesel bir siyasi hareket olarak Azerbaycan Halk Cephesi kurulmuştur. Dağlık Karabağ’ın yönetimine ilişkin düzenlemeler de çatışma dinamiğini değiştirmemiş; 12 Ocak 1989’da bölgenin yönetiminin Azerbaycan’dan alınarak Moskova’ya bağlanan bir “özel komite” mekanizmasıyla yürütülmesi, gerilimin siyasi boyutunu daha da belirginleştirmiştir.

1989’un sonuna doğru Dağlık Karabağ’ın Ermenistan’la birleştirilmesi yönünde karar girişimleri gündeme gelmiştir. Bu gelişmeler Bakü’de protesto dalgasını genişletmiştir. Azatlık Meydanı, yüz binlerce kişinin katıldığı mitinglerin ana mekânına dönüşmüştür. Gösteriler, Ermenistan kaynaklı toprak taleplerine ve Sovyet yönetimine yönelik siyasi itirazın bir aracı olarak süreklilik kazanmıştır.

Ocak 1990’a gelindiğinde gerilim hızla tırmanmıştır. 2 Ocak 1990’da Hankendi’nde olayların kontrol dışına çıkmasıyla, Sovyet yönetimi bölgeye müdahale kararı almıştır. 4 Ocak’ta Azerbaycan sınırının dış basına kapatılması bu hattın ilk adımlarından biri olmuştur. 9 Ocak’ta Ermenistan’ın “Karabağ” bölgesini kendi “ekonomik planı” içine aldığını ilan etmesi yeni bir kriz başlığı oluşturmuştur. Mitingler yoğunlaşmış; 13 Ocak 1990’da Bakü’de çeşitli eylemler gerçekleşmiştir. 17 Ocak’ta ise geniş katılımlı yeni bir miting dalgası başlamıştır. Bu gösterilerde, Ermenistan’ın toprak iddialarına son verilmesi ve çatışmaların yaşandığı bölgelere askerî birlik sevki gibi talepler öne çıkmıştır.

Mitinglerin sürekliliği ve kentin çeşitli noktalarında kurulan barikatlar, Sovyet yönetiminin olağanüstü duruma geçtiğini göstermiştir. 19 Ocak 1990’da Bakü’de olağanüstü hâl ilan edilmiş ve uygulamanın 20 Ocak 00.00’dan itibaren yürürlüğe girmesi öngörülmüştür. Aynı gün akşam saatlerinde Azerbaycan televizyonunun enerji altyapısının bombalanmasıyla yayın akışı kesintiye uğramış; bu gelişme, 19 Ocak’ı 20 Ocak’a bağlayan gece gerçekleşecek askerî müdahale öncesinde bilgi akışının fiilen durmasına yol açmıştır. Bu dönemde güvenlik yaklaşımı yalnızca idari tedbirlerle sınırlı kalmamıştır. Şehir içinde askerî sevkiyat ve müdahale hazırlıkları belirginleşmiştir. Bakü’de olağanüstü hâlin başlayacağı saatlere yaklaşılırken, bilgi akışının kesintiye uğramasıyla birlikte şehirdeki toplumsal hareketlilik ve güvenlik tedbirleri eş zamanlı olarak sertleşen bir çerçeveye girmiştir.

19 Ocak’ı 20 Ocak’a bağlayan gece 26.000 kişilik Sovyet ordusu zırhlı araçlarla beş yönden Bakü’ye girmiştir. Müdahale sırasında, kente girişi engellemeye çalışan silahsız sivillere ateş açılmıştır. Tanklar ve ağır zırhlı araçlar sivil kalabalıkların bulunduğu güzergâhlarda kullanılmıştır. Müdahalenin ilerleyen saatlerinde ambulanslara ve yolcu otobüslerine de ateş açılmıştır. Olay gecesinde Bakü’de siviller katledilmiştir.

Müdahale yalnızca Bakü ile sınırlı kalmamıştır. Sovyet birlikleri Neftçala ve Lenkeran gibi diğer yerleşimlerde de operasyon yürütmüştür. Müdahaleden sonra Bakü’de Sovyet yönetimi şehir üzerinde fiilî kontrol kurmuştur. Buna rağmen kentte toplumsal hareketlilik sürmüş; cenazelerin kaldırılması ve toplu defin süreci için hazırlıklar başlamıştır. Kanlı Ocak olaylarında 147 sivil hayatını kaybetmiş, yaklaşık 400 kişi Sovyet ordusu tarafından gözaltına alınmış, 744 kişi ise yaralanmıştır.

Müdahalenin ardından Bakü’de olağanüstü hâl ve askerî kontrol koşullarına rağmen toplumsal tepki devam etmiştir. Şehirde hayatını kaybedenlerin cenazelerinin kaldırılması ve defin süreci, geniş katılımlı bir kamusal seferberlik biçimini almıştır. Cenazeler Bakü’de Azatlık Meydanı’nda toplanmış ve buradan insanların omuzlarında taşınarak defin alanına götürülmüştür.

Defin yeri olarak Dağüstü Park seçilmiştir. Bu alan, 31 Mart 1918’deki saldırılar sırasında hayatını kaybeden Azerbaycanlıların mezarlarının bulunduğu; Sovyet döneminde park hâline getirilen bir mekândır. Buraya getirilen cenazeler yan yana defnedilmiştir ve alan zamanla Şehitler Hıyabanı adıyla anılan bir anma mekânına dönüştürülmüştür. Cenaze törenlerine katılımın 1 milyon ile 2 milyon kişi arasında olduğu tahmin edilmektedir.

20 Ocak’ın yıl dönümünde anma pratikleri kurumsallaşmış bir biçim almıştır. Her yıl 20 Ocak’ta, kurbanların simgesi olarak görülen kırmızı karanfillerle Şehitler Hıyabanı ziyaret edilmektedir. Saat 12.00’de ülke genelinde bir dakikalık saygı duruşu yapılmaktadır. Taşıtlardan ses işaretleri verilmekte ve devlet bayrakları yarıya indirilmektedir. Bu uygulamalar, 20 Ocak’ın Azerbaycan’da ulusal yas ve kolektif hafızanın merkezî günlerinden biri olduğunu göstermektedir.

Olayın Bağımsızlık Süreciyle İlişkilendirilmesi

Kanlı Ocak, Azerbaycan’da Sovyet yönetimine duyulan güvenin sarsıldığı ve bağımsızlık yönelimli siyasi iradenin güç kazandığı bir kırılma noktası olmuştur. 19–20 Ocak 1990’daki müdahale, Bakü’de kitlesel protesto dalgasını durdurmak ve yükselen ulusal özgürlük talebini bastırmak amacıyla yürütülen bir askerî operasyondur. Bunun tam aksine müdahale, toplumda geri çekilme değil, siyasi kararlılık ve birlik duygusunu pekiştiren bir sonuç üretmiştir.

Olayların ardından Azerbaycan’da millî azatlık hareketi geniş katılımlı bir nitelik kazanmıştır. Siyasi mücadele yalnızca protesto düzeyinde kalmamış, bağımsız bir devlet hedefi etrafında somut bir toplumsal-siyasi gerçekliğe dönüşmüştür. Bu dönüşüm, 20 Ocak’ın yalnızca bir yas günü değil, aynı zamanda bağımsızlık fikrinin toplumsal meşruiyet kazandığı bir eşik olarak görülmesine yol açmıştır.

Bağımsızlık sürecine bağlanan bir diğer boyut, olaylara devlet düzeyinde verilen siyasi ve hukuki değerlendirmedir. 1994’te Millî Meclis düzeyinde alınan kararla 20 Ocak müdahalesi, millî azatlık hareketini boğmak ve halkın iradesini kırmak amacıyla gerçekleştirilen bir askerî saldırı ve suç olarak nitelendirilmiştir.^【2】 

Türkiye'de 20 Ocak'ın Anılması

20 Ocak, Türkiye’de tarihî, kültürel ve siyasi bağlar çerçevesinde düzenli olarak anılmaktadır. Anma faaliyetleri devlet kurumları, diplomatik temsilcilikler, sivil toplum kuruluşları ve diasporaya bağlı dernekler tarafından Türkiye’nin çeşitli şehirlerinde gerçekleştirilmektedir. Bu etkinliklerde 20 Ocak'ta, Azerbaycan’ın bağımsızlık mücadelesinde hayatını kaybeden sivillerin hatırasına adanan bir yas ve dayanışma günü olarak ele alınmaktadır.

Türkiye’de 20 Ocak’ın anılması, en üst devlet düzeyinde de karşılık bulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından yapılan açıklamalarda, Azerbaycan’ın bağımsızlığı için hayatını kaybeden 20 Ocak şehitleri rahmetle anılmış; Türkiye’nin her koşulda Azerbaycan’ın yanında olduğu mesajı verilmiştir. Bu açıklamalar, 20 Ocak’ın Türkiye’de resmî söylem düzeyinde de sahiplenilen bir tarihî olay olarak kabul edildiğini göstermektedir.^【3】