Karakoncolos

Karakoncolos; Türk, Balkan ve Kafkas halk kültürlerinde kış aylarının en soğuk dönemlerinde yeryüzüne çıktığına inanılan kötü niyetli, doğaüstü bir varlıktır. Mitolojide bir çeşit kış cini, gulyabani, umacı, cadı veya iblis formunda tasavvur edilmektedir. Farklı coğrafyalarda ve yöresel ağızlarda Karakoncul, Koncolos, Congolos, Coraz, Karakura, Kalikancaros, Karakondzho, Karakoncalas, Karacingolos ve Goncoloz gibi pek çok farklı isimlendirmesi bulunmaktadır.^【1】Yunanistan, Bulgaristan ve Sırbistan başta olmak üzere Balkanlar'da, özellikle Yunan kültüründe yaygın olarak "Kalikancaros" (çoğulu Kalikancari) adıyla bilinir.^【2】

^{Karakoncolos (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Karakoncolos kelimesinin kökenine dair çeşitli görüşler bulunmaktadır. Türkçe kaynaklar bu sözcüğün "kara" kelimesi ile pantolon veya çizme koncu anlamına gelen "konçlu" sözcüklerinin birleşiminden (kara konçlu) türediğini öne sürmektedir. Ayrıca Kıpçak Türkçesinde yer alan "konç/koncol/konçul" kelimesiyle veya dağ geçidi anlamına gelen "kon" fiiliyle ilişkili olabileceği de belirtilmektedir. Yunan ve Balkan coğrafyalarında ise bu varlık "Kalikancaros" ve "Karakondzho" adlarıyla anılmaktadır.^【3】

Türk mitik tasavvurunda yer alan bu tür özel isimli kötü ruhlar; cin, al karısı veya karabasan gibi genel kabul gören figürlerin bölgesel söyleyişlerle biçimlenmiş varyantlarıdır. Conguluz veya Karakoncolos gibi özel adlandırmalar; varlığın ortaya çıktığı döneme, mekâna, insanlara verdiği zarara veya o yörenin dil özelliklerine bağlı olarak şekillenmektedir.

Çağdaş etimolojik çalışmalara göre Yunancadaki "Kalikancaros" kelimesinin ilk bileşeni olan "kali" (iyi/güzel) ifadesi, varlığın kötülüğünden korunmak amacıyla kullanılan bir olumlama veya dilsel bozulma olabilir. Yunan halk bilimci Nikolaos Politis ise kelimenin kökenini 14. yüzyılda Yunanistan'a gelen ve "Gancari" olarak anılan Mısır Romanlarına bağlar. "Kali" kelimesinin Romanlara verilen bir isim olduğunu ve zamanla bu yapının "kali-kancari" şeklinde birleştiğini ileri sürer.^【4】

Karakoncolos isminin Türkçe yazılı kaynaklardaki ilk kaydı Evliya Çelebi'nin Seyahatname eserinde yer alır. ^【5】Eserin birinci cildinde İstanbul'u koruyan 17 tılsım anlatılırken, on üçüncü başlık altında bir mağaradaki koncoloslardan bahsedilir. İnanışa göre bu varlıklar Zemheri ayında yeryüzüne çıkmaktadır. Evliya Çelebi bu varlıkların kış gecelerindeki görünümlerini aktarmış ancak canlılar üzerindeki etkilerine detaylıca değinmemiştir.

Eserin üçüncü cildinde Evliya Çelebi, Balkanlar'daki Çalıkkavak köyünde ocak külünü kullanarak çocukları civcive, kendisini ise tavuğa dönüştüren bir kadın vakasını aktarır. Yöre halkı, bu kadının kış gecelerinde "kara koncoloz"a dönüştüğünü şu sözlerle dile getirmiştir: 

"Sultânım, ol karı başka soydur. Kış giceleri yılda bir kerre eyle kara koncoloz olurdu. Ammâ bu yıl tavuk oldu. Kimseye zararı yokdur."^【6】

Eserin yedinci cildinde ise Kafkasya'daki Pedsi köyünde 1076 yılının Şevval ayına denk gelen fırtınalı bir kış gecesinde, Çerkez ve Abaza cadıları ("oburlar") arasında gökyüzünde gerçekleşen kanlı bir savaş anlatılır. Evliya Çelebi yöre halkından duyduklarını şöyle aktarmıştır:

"… kıyamet kopup yıldırımlar şakıyıp şimşekler kopup gökyüzünde kıyamet gününden çok karanlık bir gece olmuşken gök yüzünü ateş tutup o karanlık gece kaybolup aydınlık bir gün oldu ki Çerkez kadınları nakış işleseler mümkün idi. Çerkezlerden sorduk, 'Vallahi yılda bir kere bu kara koncoloz gecelerinde bir Çerkez oburlarıyla Abaza oburları gökyüzünde uçup büyük cenk ederler. Şimdi dışarı çıkıp korkmayıp seyredin' dediler. Meğer obur diye sihirbaz cadılara derlermiş."^【7】

Aynı ciltte Evliya Çelebi, Karakoncolos gecelerinde ortaya çıkan ve kan içen oburların hastalıklarla ilişkisini şu sözlerle kaydetmiştir:

"Bu diyarda asla veba olmaz. Bir adam birazcık hasta olsa hod olmasa kara koncoloz geceleri olunca oburlar bir kabakta veyahut bir pişkövde istediği hastanın yahut sağ adamın kanını içip öldürüp obur oburluğundan kurtulur, ama gözlerinde obur alâmeti elbette kalır."^【8】

14. yüzyıl alperenlerinden Sarı Saltuk’un efsanelerini konu alan Saltuknâme destanında da cadı ve koncolos motifi geniş yer tutar. Seyahatname’deki gözleme dayalı anlatımın aksine Saltuknâme’de cadılar; İslam'ı yaymaya çalışan Sarı Saltuk'un karşısına çıkan, şeytanla iş birliği hâlindeki yaratıklardır. Metinde bu varlıklar; kanatlı aslanlara, pars veya fillere binen, ejderhalar tarafından korunan saraylarda yaşayan fantastik figürler (Cazu Semayil, Cazu Çengal) olarak abartılı biçimde tasvir edilir. Sarı Saltuk bu varlıkları kılıç, sapan taşı ve dua gücüyle yok eder.^【9】

Bu varlığın en belirgin fizyolojik özelliği, çoğunlukla siyah bir ten rengine ve çirkin, ürkütücü bir dış görünüşe sahip olmasıdır. Birçok anlatıda kısa boylu, dağınık saçlı, üzeri ayı postu gibi kıllarla kaplı, maymuna ya da keçiye benzeyen bir yaratık olarak tasvir edilmektedir.^【10】 Bazı betimlemelerde bellerinde iri çanlar bulunan, eli değnekli ve avuç içleri delik bir erkek; bazı anlatmalarda ise kambur, buruşuk yüzlü yaşlı bir kadın biçiminde olduğu anlatılır. ^【11】

^{Karakoncolos (Yapay Zeka ile Oluşturuluştur)}

Klasik Türk edebiyatında Karakoncolos abartılı çirkinliğin sembolü olmuş, şairler rakiplerini "koncolos yapılı" diyerek nitelemiştir. Yunan anlatılarında ise kesmedikleri uzun tırnaklarıyla insanların yüzünü yırtan; topal, şaşı, tek gözlü, çarpık bacaklı ve paçavralar içinde son derece korkunç ama kendi aralarında bile anlaşamayan aptal yaratıklar olarak betimlenir.^【12】

Yunanistan ve Bulgaristan'da boynuzlu, kuyruklu, keçi bacaklı, tek gözlü veya devasa kulaklı tasvirlerine rastlanırken; Sırbistan gibi bazı bölgelerde sadece dişi bir iblis olarak tanımlanmaktadır.^【13】

Karakoncolos'un yeryüzüne çıkış dönemi, kışın en çetin günleri olan Zemheri ayına ve "kirli günler" olarak anılan 24 Aralık - 20 Ocak tarihlerine denk gelir. Yunan ve Ortodoks kültüründe kalikancarosların yıl boyunca yer altında dünyanın üzerinde durduğu, hayat ağacının köklerini baltalarla kesmeye çalıştıklarına inanılır. Ağaç tam yıkılacakken 24 Aralık Noel arifesinde yeryüzüne çıkıp insanlara musallat olurlar. 6 Ocak'ta suların kutsanmasıyla tekrar yer altına döndüklerinde ise hayat ağacının kendini yenilediğini görüp kesme işlemine baştan başlarlar.

Varlığın bilinen en temel davranışı, geceleri sokakta insanlara "Adın nedir?", "Nereden geliyorsun?" ve "Nereye gidiyorsun?" gibi sorular sormasıdır. Karşılaşan kişinin kurtulabilmesi için "Kara Mahmut", "Karaköy'den" veya "Karadağ'a" örneklerinde olduğu gibi, yanıtlarının içinde mutlaka "kara" sözcüğünü geçirmesi gerekir. Aksi takdirde elindeki yün tarağıyla kurbanına vurarak zarar verdiğine veya onu öldürdüğüne inanılır.^【14】

Saha efsanelerinden derlenen folklorik verilere göre Conguluz / Congolos, kışın karlar içinden çıkan bir adam kılığında evlere gelerek evdekileri tanıdıkları birinin sesiyle dışarı çağırır ve peşine takıp uzağa götürür. İnanışa göre bu çağrıya kanıp kendine gelemeyen kişiler donarak ölür veya boğulur. İnanışın Yozgat varyantlarında bu varlığın kışın en soğuk zamanlarında evlerde açıkta bırakılan suların veya yemeklerin üzerine kustuğu ya da işediği ifade edilir.

^{Karakoncolos (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Karakoncolos, güçlü bir taklit yeteneğiyle uyuyan insanları tanıdıklarının sesiyle kandırıp dışarı çağırır ve donarak ölmelerine yol açar. Yunan anlatılarında gece evden çıkanları yakalayıp zorla dans ettirdikleri, bu sırada konuşan kişileri kaçırdıkları belirtilir. Ayrıca bacalardan evlere girerek açıkta duran yiyeceklere ve sulara zarar verip eve hastalık getirdiklerine inanılır. Noel için hazırlanan domuz başı gibi yemeklere büyük ilgi duyarlar. Yalnız yakaladıkları kız çocuklarının saçlarını yün tarağıyla acıtarak taradıkları, yiyecek bulamadıklarında ise ahırlardaki yeni doğmuş buzağıları veya erkek çocukları yedikleri anlatılır. Yunan inanışına göre 24 Aralık ile 1 Ocak arasında doğan çocuklar vaftiz edilmezlerse birer Kalikancaros'a dönüşür.^【15】

Folklorik inanışlarda Karakoncolos'tan korunmak için çeşitli yöntemler uygulanır. Varlığın eve girmesini engellemek amacıyla kapı ve eşiklere pancar, kabak veya kuymak gibi yiyecekler bırakılır ya da pancar gömülür. Congolos'un zararlarından korunmak için evde pancar bulundurmak, pancar kaynatmak veya evin eşiğinin yakınına pancar gömmek geleneksel bir korunma tedbiridir.

Trakya'daki Bocuk Gecesi'nde eve girmesini önlemek için kabak tatlısı pişirilir; bu kabağın dumanının cadıları kör edeceğine inanılır. Evin çevresine ocak külü serpmek veya gürültü yapmak da uygulanan yöntemler arasındadır. Gökçeada ve Yunan adalarındaki inanışlara göre Kalikancaroslar en çok ateşten korkar; gece sokağa meşaleyle çıkıldığında yaklaşamazlar, meşaleyle vurulursa insana dönüşürler.^【16】

Bulgar ve Yunan kültüründe korunma amacıyla kapılara sarımsak ile kevgir veya elek asılır. Karakoncolos delikleri saymaya başlar ancak matematikte ikiden sonrasını bilemediği için vakit kaybeder ya da gün doğumuyla yok olur. ^【17】Kirli günlerde doğan çocukların Karakoncolos'a dönüşmemesi için bebeklerin etrafına sarımsak konur, ayak topukları ateşe tutulur, tırnaksız yaratığa dönüşemesinler diye başparmak tırnakları hafifçe yakılır veya ölenlerin cesetlerine iğne batırılır.^【18】

Karakoncolos inanışı, Klasik Türk edebiyatında "cadı" mazmununun dikkat çeken bir türü olarak mizahi ve hicivsel amaçlarla kullanılmıştır:

• Nef'î, Sihâm-ı Kazâ eserinde sadrazam Kemankeş Ali Paşa'yı esmerliği ve iri cüssesi nedeniyle "nerre dîv ü koncaloz" (erkek dev ve koncolos) olarak nitelemiştir.^【19】
• Nev'î-zâde Atâyî, Sohbetü'l-ebkâr eserinde Mısır hükümdarı Karakuş'un çirkinliği nedeniyle koncolosa benzetildiğini belirtir.^【20】
• Sâbit, Zafernâme eserinde Rus askerlerinin kıllı ve korkutucu görünümlerini koncolosa benzetmiştir.^【21】
• Tırsî, Dîvân’ında rakibini "koncolos yapılı soytarı" sözleriyle eleştirmiş; ayrıca bu varlığı kışın en soğuk 40 günü olan "erba'în" ile bağdaştırarak kışın şiddetini ve gidişini İstanbul'daki Hristiyanların Epiphani törenleriyle ilişkilendirmiştir.^【22】

Modern edebiyatta ise bu varlığın ele alınış biçimi değişmiştir. Modern Yunan çocuk edebiyatında Kalikancaroslar korkunç niteliklerinden arındırılmıştır. Yazar Filippos Mandilaras gibi isimler aracılığıyla sakar, sevimli, haylaz olarak çocuk masal kahramanlarına dönüştürülmüştür.^【23】 Günümüz Yunanistan'ında Noel dönemi çocuk kitaplarının ve okul gösterilerinin simgesi hâline gelmiştir. Türkçe edebiyat ve sinemada ise Evangelinos Misailidis'in Temaşa-i Dünya eserinde, Elif Şafak'ın Bit Palas romanında ve Yeşim Ustaoğlu'nun Bulutları Beklerken filminde tekinsiz ve masalsı bir imge olarak yer bulmaktadır.^【24】

^{Karakoncolos (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Karakoncolos, bölgesel halk takvimine ve iklim olaylarına da yön vermiştir. Anadolu'da Aralık ayına "Evvel-i Koncolos", 6 Ocak tarihine ise "Ahir-i Koncolos" denir. Karadeniz'de denizden karaya doğru esen şiddetli kış rüzgârları "Karakoncolos fırtınası" olarak bilinir. Yozgat ve çevresinde ise 10-17 Ocak arası "Congolos ayı" adıyla anılır.

Balkan kültürünün bir mirası olarak Trakya'da (özellikle Edirne'nin Çamlıca köyünde) Ocak ayının ilk haftasında kutlanan "Bocuk Gecesi", bu inancın bir yansımasıdır. Yüzlerini nişastayla boyayıp beyaz çarşaflara bürünen gençlerin komşularını korkuttuğu ve korunma dileklerinin sunulduğu bu gelenek, günümüzde tescilli bir korku turizmi festivaline dönüşmüştür. Doğu Karadeniz'de (özellikle Trabzon) Rumi takvime göre yeni yılın başlangıcı sayılan 13 Ocak gecesinde "Kalandar" (Karakoncilo) etkinlikleri düzenlenir.^【25】

Kökeni Antik Yunan ve Roma şenliklerine dayanan bu kutlamalarda kışın bitişi ve bereketin gelişi işlenir. Gençler keçi postu giyip bellerine çanlar takarak ve yüzlerini soba karasıyla boyayarak Momoyer kılığına girerler. Bu gelenek, kötülükleri kovma işlevi taşır ve yöre halkı gençlere hediye yiyecekler verir. Kültürel mirası yaşatan bu etkinlikler günümüzde şenlik olarak düzenlenmekte ve turizme kazandırılmaktadır. İzmir'in Tire ilçesindeki "Coraz geceleri" de bu inancın farklı bir halkasıdır.

Folklorik ve kültürel etkilerinin dışında Karakoncolos kelimesi bilimsel literatüre de girmiştir. Türkiye'nin Isparta yöresinde keşfedilen yeni bir et sineği türü olan ve kendi cinsi içindeki devasa boyutu (yaklaşık 22 milimetre) ile dikkat çeken bir böceğe, iri cüssesi ve tuhaf (kıllı) fenotipi sebebiyle Sarcophaga karakoncolos bilimsel adı verilmiştir.^【26】