Kerkenez (Falco tinnunculus)

Kerkenez (Falco tinnunculus), gündüz yırtıcı kuşları (Falconiformes) takımının doğangiller (Falconidae) familyasına mensup, Avrupa, Asya ve Afrika'da geniş bir yayılım gösteren küçük bir doğan türüdür. Ortalama 33-39 cm boya, 70-80 cm kanat açıklığına ve 120-260 gram ağırlığa sahip olan bu tür, ince ve sivri uçlu kanatları ile uzun bir kuyruğa şekline sahiptir. Orta Avrupa'da şahinden sonra en çok rastlanan yırtıcı kuşlardan biri olan kerkenez, uyum sağlama yeteneği yüksek bir türdür.

Erkek ve dişi kerkenezler arasında belirgin fiziksel farklılıklar bulunmaktadır. Erkek bireylerin tepe ve ensesi mavimsi gri renkte olup, sırt ile omuz kısımları siyah benekli kızıl kahverengidir. Erkeğin kuyruğu üstten mavimsi görünür ve ucunda kalın, siyah bir bant bulunur. Dişi kerkenezlerin ise tepe ve ensesi kızıl kahverengi olup, sırtlarında erkeklere kıyasla daha yoğun siyah benekler ve çizgiler yer alır. Her iki cinsiyette de belirgin bir bıyık çizgisi bulunur ve kanat ile karın altları açık krem renkli zemin üzerine kahverengi benek veya çizgilerle kaplıdır. Kerkenezler, sıklıkla karıştırıldıkları küçük kerkenez (Falco naumanni) türünden, bıyık çizgilerinin belirgin olması, sırtlarındaki siyah benekler ve tırnak renklerinin kirli beyaz yerine siyah olması ile ayırt edilirler.

^{Kerkenez (Falco tinnunculus) (}pexels⁾

Kerkenezler, çevresel koşullara kolaylıkla uyum sağlayabildikleri için belirli bir habitata kesin bağımlılık göstermezler. Dağlar, vadiler, orman kenarları, bozkırlar, tarım alanları, deniz kıyıları ve şehir merkezleri yaygın olarak bulundukları alanlardır. Yalnızca kapalı orman alanlarında ve ağaçsız çorak bölgelerde barınmayı tercih etmezler. Bütün kıtalarda akrabaları bulunan tür, Avrupa, Asya'nın büyük bir kısmı ve Kuzey Afrika'da geniş popülasyonlara sahiptir. Farklı coğrafi bölgelere izole olmuş, renk ve kanat boyu gibi özelliklerle birbirinden ayrılan Falco tinnunculus alexandri, Falco tinnunculus canariensis ve Falco tinnunculus rufescens gibi çeşitli alt türleri mevcuttur. Türkiye'nin tüm bölgelerinde yerleşik olarak yıl boyu görülürken, Kuzey Avrupa ve Sibirya popülasyonları kış aylarında güneye göç etme eğilimindedir. Besin olanaklarına bağlı olarak deniz seviyesinden Tibet'te 5500 metre yüksekliğe kadar olan rakımlarda yaşayabilmektedirler.

Türün temel besin kaynağını tarla faresi ve köstebek gibi küçük memeliler oluşturur. Şehir yaşamına adapte olmuş bireyler ise küçük ötücü kuşlar, serçeler, yarasalar ve kumrular ile beslenebilirler. Yavrulama dönemlerinde memeli bulma sıkıntısı yaşandığında kertenkele, solucan ve iri böcekler de diyete dâhil edilir. Kerkenezlerin en karakteristik avlanma yöntemi, havada 10-20 metre yükseklikte kanat çırparak gövdelerini sabit tuttukları "asılı kalma" davranışıdır. Bu pozisyondayken rüzgâra karşı durarak enerji tasarrufu sağlarlar ve kemirgenlerin bıraktığı idrar izlerini ultraviyole görüş yetenekleriyle takip ederler. Avlarını tespit ettiklerinde hızla dalışa geçerek pençeleriyle yakalar ve enselerinden ısırarak öldürürler. Serbest uçan bir kerkenezin günlük besin ihtiyacı, kendi gövde ağırlığının yaklaşık %25'ine denk gelmektedir.

Yaklaşık iki yaşına ulaştıklarında üreme olgunluğuna erişen kerkenezler, kendi yuvalarını inşa etmezler. Kaya oyukları, ağaç kovukları, elektrik direkleri, yüksek binaların pencere çıkıntıları veya karga gibi büyük kuşların terk edilmiş yuvalarını kullanırlar. Üreme dönemi olan mart sonu ile nisan ortası arasında dişi kuş, 3 ila 6 adet arasında beyaz-kahverengi lekeli yumurta bırakır. Yaklaşık 27-29 gün süren kuluçka dönemi boyunca dişi yuvada kalırken, erkek birey avlanarak beslenme görevini üstlenir. İkinci haftadan itibaren ebeveynler yavruları birlikte beslemeye başlar. Yavrular üçüncü haftada erişkin ağırlığına ulaşır ve yaklaşık dört haftalık olduklarında uçmaya başlarlar. Uçmayı öğrendikten sonra yaklaşık dört hafta daha ebeveynleri tarafından beslenen yavrular, sonrasında yeni bir bölge bulmak üzere yuvadan ayrılırlar. Doğal koşullarda yaşam süreleri 18 yıla kadar ulaşabilse de, soğuk hava şartları, besin yetersizliği ve saksağan, baykuş veya sansar gibi avcılar nedeniyle ilk yaşlarındaki ölüm oranları %50 civarındadır.

^{Kerkenez (Falco tinnunculus) (}pexels⁾

Gündüz aktif olan (diurnal) kerkenezler, yuvalarının yakınlarında ve özellikle üreme dönemlerinde oldukça hareketli ve korumacı davranışlar sergilerler. Tehdit algıladıklarında kaya kartalı veya kızıl şahin gibi kendilerinden çok daha büyük yırtıcı kuşlara taciz dalışları yapabilirler. İletişim amacıyla geniş bir ses yelpazesine sahip olan türde, dişilerin 11, erkeklerin ise 9 farklı çağrı şekli kullandığı tespit edilmiştir. Heyecan durumlarında veya yuvalarında rahatsız edildiklerinde yüksek frekanslı "ki-ki-ki" veya "ti-ti-ti" şeklinde alarm sesleri çıkarırlar.

Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) verilerine göre türün koruma durumu "Asgari Endişe" (LC) kategorisindedir. Sadece Avrupa kıtasında yaklaşık 400.000 bireylik bir popülasyona sahip olmalarına rağmen, İtalya, Fransa, İspanya ve Rusya gibi ülkelerde yapılan yoğun ve endüstriyel tarım faaliyetleri nedeniyle popülasyonlarında lokal azalmalar gözlemlenmiştir. İnsanlar tarafından yuvalama alanlarının tahrip edilmesi, trafikteki araçlara çarpma, elektrik tellerine takılma ve şehirlerde yanlış inanışlar nedeniyle yuvalarının bozulması türün karşı karşıya kaldığı başlıca tehditlerdir. Aynı zamanda yuvaların su altında kalmasına yol açan ani bahar yağmurları da embriyo ve yavru ölümlerine neden olabilmektedir.