Lui Paster (Louis Pasteur) (27 dekabr 1822 – 28 sentyabr 1895), fransız kimyagər və mikrobioloqdur. Mikrob nəzəriyyəsi, pasterizasiya və peyvənd inkişafı sahəsindəki işləri ilə elm tarixinə adını yazdırmışdır. Mikroorqanizmlərin fermentasiya və xəstəliklərə səbəb olduğunu sübut edərək müasir mikrobiologiyanın əsaslarını qoymuş, öz-özünə yaranma (spontaneous generation) nəzəriyyəsini təkzib edərək elmi düşüncədə mühüm dönüş yaratmışdır. Pasterizasiya üsulu ilə qida təhlükəsizliyini artırmış, şarbon, toyuq vəbası və quduzluq kimi xəstəliklərə qarşı ilk effektiv peyvəndləri inkişaf etdirərək xalq sağlamlığına töhfə vermişdir.

Lui Paster (Louis Pasteur), 27 dekabr 1822-ci ildə Fransanın şərqindəki Dol (Dole) qəsəbəsində, dəri emalı ilə məşğul olan orta hallı bir ailənin övladı olaraq dünyaya gəlib. Atası Jan-Jozef Paster (Jean-Joseph Pasteur), Napoleon ordusunda xidmət etmiş kiçik zabit olub və ailənin sadə şəraitdə yaşamasına baxmayaraq, övladlarının təhsilinə önəm verib. Pasterin uşaqlığı və gəncliyi bədii qabiliyyətləri ilə diqqət çəkdiyi bir dövr olub; xüsusilə portret çəkməkdəki bacarığı, bu gün Parisdəki Paster İnstitutunda (Pasteur Enstitüsü) sərgilənən əsərləri ilə təsdiqlənib. Lakin akademik uğurları lisey illərinə qədər nəzərə çarpmayıb. Frans-Komte (Franche-Comté) bölgəsindəki Arbois (Arbois) və Besanson (Besançon) şəhərindəki Collège Royal de la Franchedə təhsil alan Paster, 1842-ci ildə fizika, riyaziyyat və latın dili sahələrində fərqlənmə diplomu ilə Elm Bakalavri (Bachelor of Science) dərəcəsi alıb.

Paster elmi karyeraya yönəlmək üçün Parisdəki nüfuzlu École Normale Supérieureə qəbul olunub. Burada kimya və fizika üzərində cəmləşərək 1845-ci ildə magistraturasını, 1847-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını tamamlayıb. Əvvəlcə müəllimlik etməyi planlasa da, kristalların optik xüsusiyyətləri üzərindəki tədqiqatları onu elmi araşdırmalara yönəldib. Bu dövrdə üzvi molekulların polarizə olunmuş işığı fırlatma qabiliyyətini (optik aktivite) təhlil edərək, molekulların asimmetrik quruluşunun kimyəvi xüsusiyyətlərinə təsir etdiyini göstərib. Bu kəşflər stereokimya elminin təməlini qoymuş və Pasteri 26 yaşında elm aləmində tanınmış bir şəxsiyyətə çevirib.

Pasterin karyerası kimya və mikrobiologiya sahələrində bir-birini tamamlayan kəşflərlə keçib. 1848-ci ildə Strasburq Universitetində (Strasbourg Universiteti) köməkçi professor, 1854-cü ildə Lill Elm Fakültəsində (Lille Fen Fakültesi) kimya professoru və dekan vəzifəsində çalışıb. 1857-ci ildə École Normale Supérieuredə elmi işlər direktoru olub və bu vəzifələr zamanı fermentasiya, mikroorqanizmlər və yoluxucu xəstəliklər üzərindəki tədqiqatları elmi anlayışda dəyişikliklərə səbəb olub.

Pasterin fermentasiya üzərindəki işləri 1850-ci illərdə Lildə bir tələbənin atasının şəkər çuğundurundan spirt istehsalı zamanı qarşılaşdığı problemləri həll etmək istəyi ilə başlayıb. O dövrdə fermentasiya enzimlərin kimyəvi prosesi kimi qəbul edilirdi və canlı orqanizmlərlə əlaqələndirilmirdi. Paster mikroskopik tədqiqatlarla spirt fermentasiyasının maya (maya) adlanan canlı hüceyrələr tərəfindən həyata keçirildiyini, laktik turşu kimi istənilməyən məhsulların isə havadakı çirkləndirici mikroorqanizmlərdən qaynaqlandığını sübut edib. 1857-ci ildə nəşr etdiyi bu nəticələr fermentasiyanın bioloji proses olduğunu ortaya qoyub.

^{Pasterizasiya Üsulu (Süni İntellektlə İstehsal Edilmişdir)}

Bu kəşf Pasteri qida xarablığını önləyən üsullar inkişaf etdirməyə istiqamətləndirib. 1865-ci ildə patentini aldığı pasterizasiya üsulu (pasterizasiya üsulu) şərab, pivə, süd və sirkə kimi mayeləri 60-100°C arasında qısa müddətli qızdırmaqla zərərli mikroorqanizmləri məhv etməyi hədəfləyib. İlk olaraq şərab sənayesində tətbiq edilən bu texnika Fransanın iqtisadiyyatına mühüm töhfə verib və sonradan süd istehsalında standart üsula çevrilib. Pasterizasiya qida təhlükəsizliyini artırıb və xalq sağlamlığına birbaşa təsir edib, lakin üsulun yayılması ənənəvi tətbiqlərə qarşı müqavimət səbəbindən vaxt alıb.

Pasterin mikrob nəzəriyyəsi (mikrob nəzəriyyəsi) xəstəliklərin və xarablığın mikroorqanizmlərdən qaynaqlandığını iddia edən bir hipotezdir. 19-cu əsrdə öz-özünə yaranma nəzəriyyəsi – yəni canlıların cansız maddələrdən özbaşına meydana gələ biləcəyi fikri – hələ də qəbul edilirdi. Paster bu nəzəriyyəni təkzib etmək üçün məşhur “qu boyunlu şüşə” (qu boyunlu şüşə) eksperimentini hazırlayıb. Sterilizə edilmiş qida məhlullarını havayla təmasda ola bilən, lakin toz və mikropların içəri girə bilməyəcəyi şəkildə dizayn edilmiş şüşələrdə saxlayaraq xarablığın yalnız xaricdən gələn mikroorqanizmlərlə baş verdiyini göstərib. Bu iş Lazzaro Spallanzani kimi əvvəlki alimlərin tapıntılarını dəstəkləyərək mikrob nəzəriyyəsinin qəbulunu sürətləndirib və müasir tibbin əsas daşlarından birinə çevrilib.

Pasterin peyvənd işləri mikrob nəzəriyyəsinin praktik tətbiqi olub. 1870-ci illərdə toyuq vəbası (tavuk kolerası) üzərindəki tədqiqatları zamanı təsadüfən zəiflədilmiş (attenüe) mikroorqanizmlərin immunitet yarada biləcəyini kəşf edib. Laboratoriyada uzun müddət saxlanılan toyuq vəbası kulturunun zərərvericiliyini itirdiyini görən Paster, bu zəif mikroplarla toyuqları peyvənd edib və sonra virulent kultur ilə yoluxdurduqda heyvanların xəstələnmədiyini müşahidə edib. Bu tapıntı peyvənd inkişaf metodunun əsasını qoyub.

1881-ci ildə şarbon peyvəndini (şarbon peyvəndi) inkişaf etdirən Paster, Puyi-le-For (Pouilly-le-Fort) şəhərində açıq sınaqla uğurunu sübut edib. 24 qoyun, bir keçi və altı inəyə iki mərhələli peyvənd vurulub; nəzarət qrupuna isə peyvənd verilməyib. Virulent şarbon basilləri ilə yoluxdurulduqda peyvənd olunan heyvanlar sağ qalıb, nəzarət qrupundakıların çoxu isə ölüb. Bu, peyvəndin effektivliyini nümayiş etdirib və kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatına böyük töhfə verib.

Pasterin ən məşhur uğuru 1885-ci ildə quduz peyvəndini (quduz peyvəndi) inkişaf etdirməsi olub. Quduzluq o dövrdə həm heyvanlar, həm də insanlar üçün ölümcül idi və müalicəsi yox idi. Paster dovşanların onurğa beynində zəiflədilmiş quduz virusu istehsal edərək yeni peyvənd hazırlayıb. 6 iyul 1885-ci ildə quduz it tərəfindən dişlənmiş 9 yaşlı Jozef Meyster (Joseph Meister) üzərində bu peyvəndi sınaqdan keçirib. Tibbi həkim olmamasına və etik narahatlıqlar yaşamasına baxmayaraq, uşağın həyatını xilas etmək üçün bu riski götürüb. Meysterin sağalması quduz peyvəndinin uğurunu sübut edib və Pasteri dünya miqyasında məşhur edib.

^{Quduz Peyvəndi İşləri (Süni İntellektlə İstehsal Edilmişdir)}

Pasterin quduz peyvəndindəki uğuru 1887-ci ildə Parisdə Pasteur Enstitüsünün (Paster İnstitutu) yaradılmasına yol açıb. 14 noyabr 1888-ci ildə fəaliyyətə başlayan bu institut yoluxucu xəstəliklərin araşdırılması, müalicəsi və qarşısının alınması üçün mərkəzə çevrilib. Paster ömrünün sonuna qədər burada işlərini davam etdirib və institut onun ölümündən sonra da elmi tədqiqatlara rəhbərlik edib. Bu gün Sanofi Pasteur kimi qurumlar onun peyvənd inkişaf ənənəsini yaşadır.

Pasterin işləri yalnız öz kəşfləri ilə məhdudlaşmayıb, Edvard Cenner (Edward Jenner), Anri Tussan (Henri Toussaint) və Pyer Viktor Qaltie (Pierre Victor Galtier) kimi alimlərin əvvəlki tədqiqatlarından da təsirlənib. Həmçinin tələbələri və əməkdaşları – məsələn, Emil Ru (Émile Roux), Şarl Şamberlan (Charles Chamberland) və Eli Metçnikof (Élie Metchnikoff) – onun uğurlarında mühüm rol oynayıb. Həyat yoldaşı Mari Loran (Marie Laurent) də laboratoriya idarəçiliyində və mənəvi dəstəkdə kritik töhfə verib.

Paster İnstitutu

Paster 1849-cu ildə Strasburq Universiteti rektorunun qızı Mari Loran (Marie Laurent) ilə evlənib. Cütlüyün beş uşağı olub, lakin üçü tif kimi epidemik xəstəliklərdən uşaqlıqda vəfat edib. Bu şəxsi itkilərin Pasterin yoluxucu xəstəliklərlə mübarizə motivasiyasını artırdığı güman edilir. İş illərində yüngül iflic keçirsə də, bu, onun elmi məhsuldarlığını dayandırmayıb. 1870-ci ildəki Fransa-Prussiya müharibəsi zamanı oğlu Jan-Batist (Jean-Baptiste) əsir düşüb və müharibənin dağıdıcı təsirləri Pasteri dərindən sarsıdıb; hətta bu səbəbdən Almaniyadan gələn mükafatları da rədd edib. Paster 28 sentyabr 1895-ci ildə Fransanın Sen-Klu (Saint-Cloud) şəhərində vəfat edib. Notr-Dam Katedralində (Notre Dame Katedrali) dəfn olunub və cəsədi sonradan Pasteur Enstitüsünə köçürülüb.

Pasterin işləri mikrobiologiya, kimya və xalq sağlamlığı sahələrində yeniliklər yaradıb. Stereokimya, mikrob nəzəriyyəsi, pasterizasiya və peyvəndlər onun ən böyük uğurlarıdır. Lakin bəzi tənqidlər də alıb; məsələn, Robert Koh (Robert Koch) Pasterin peyvənd metodlarını qeyri-müəyyən hesab edib, Antuan Beşamp (Antoine Béchamp) isə mikrob nəzəriyyəsi ilə bağlı rəqib fikir müdafiə edib. Həmçinin Pasterin heyvan təcrübələri müasir etik standartlara görə mübahisəli sayılır və uğurlarına dair fərqli baxışlar ortaya çıxıb.

Pasterin texnikaları – pasterizasiya və sterilizasiya – əvvəlcə müqavimətlə qarşılanıb, lakin Cozef Listerin (Joseph Lister) antiseptik cərrahiyyə üsullarını inkişaf etdirməsinə ilham verib və zamanla tibbi tətbiqlərdə standartlaşdırılıb. Peyvəndləri milyonlarla həyatı xilas edib və immunologiyanın əsasını qoyub. İpək qurdunun xəstəliklərini həll etməsi isə Fransanın iqtisadiyyatına mühüm töhfə verib.

Lui Paster (Louis Pasteur) praktik tətbiqləri ilə müasir tibb və mikrobiologiyanın formalaşmasında açar rol oynayıb. İşləri əvvəlki və müasir alimlərin tapıntılarına əsaslanaraq inkişaf edib və eksperimental metodlarla güclənib. Onun mirası Pasteur Enstitüsü və bu günün peyvənd texnologiyaları ilə yaşamaqdadır.