Manaki Kardeşler

Manaki Kardeşler, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Balkanlar'da faaliyet göstermiş, fotoğrafçılık ve sinema tarihinin öncü figürlerindendir. Osmanlı tebaasından ve etnik köken olarak Ulah (Aroman) olan kardeşler, 20. yüzyılın başından itibaren çektikleri kısa belge niteliğindeki görüntülerle Balkanlar'ın sosyal, kültürel ve siyasi tarihini kaydetmişlerdir.

Kardeşlerden Yanaki 1878 yılında, Milton ise 1880 yılında, Osmanlı İmparatorluğu idaresindeki Manastır vilayetine bağlı Grevena yakınlarında bir Ulah köyü olan Avdella’da dünyaya gelmiştir.^【1】

Üç kız (Evantiya, Vasilika ve Steryana) ve iki erkek olmak üzere beş kardeşli göçebe bir aileye mensup olan Manakiler, bu yaşam tarzının bir parçası olarak yaz aylarını Pind Dağları'nın zirvesindeki Avdella köyünde, kış aylarını ise Grevena kasabasındaki kışlaklarda geçirmişlerdir. Babaları Dimitri Manaki, 1860'lı yıllardan itibaren Ulahların (Makedonya Romenleri) kendilerine özgü dil, kültür ve geleneklerinin yaşatılması için uğraş veren ve Romanya ulusal hareketlerine ilgi duyan bir figürdür.

Yanaki Manaki, Avdella'daki ortaokul eğitiminin ardından Manastır şehrindeki Romen Lisesinden mezun olmuştur. 18 Nisan 1898 tarihinde Yanya yakınlarındaki İnan köyüne öğretmen olarak atanan Yanaki, 18 Ekim 1899'da ise Yanya'daki Romen Ticaret Lisesinde resim ve kaligrafi öğretmeni olarak görev yapmaya başlamıştır. Görsel sanatlara olan ilgisini ticari bir boyuta taşımak isteyen Yanaki, 18 Şubat 1898'de Yanya'da ilk fotoğrafçılık atölyesini açmıştır.

Aynı yıllarda Avdella'da ortaöğrenimini tamamlayan Milton Manaki, Yanya'daki Romen Ticaret Lisesine kaydolmuş ancak birinci sınıfı bitirdikten sonra okuldan ayrılmıştır. Babası tarafından zanaat öğrenmesi ve ağabeyine yardım etmesi amacıyla Yanya'daki fotoğraf atölyesine gönderilen Milton, ağabeyi Yanaki'nin eğitim ve desteğiyle kısa sürede fotoğrafçılık mesleğini profesyonel düzeyde icra edecek bir usta hâline gelmiştir. İki kardeş, 1898-1905 yılları arasında Yanya ve civarında kırkın üzerinde köy ve yerleşim yerini (Larissa, Selanik ve Manastır dâhil) kapsayan seyahatler düzenleyerek bölgenin görsel arşivini oluşturmaya başlamışlardır.^【2】

Rum Patrikhanesi'nin ve Yunan milliyetçilerinin Ulah cemaati üzerinde yürüttüğü asimilasyon ve baskı politikaları nedeniyle Yanaki Manaki, 1905 yılında Yanya'daki lise öğretmenliği görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır.^【3】 Lise yıllarından dolayı geniş bir çevreye sahip olduğu Manastır şehrine taşınan Yanaki, kardeşi Milton ile birlikte Şirok Sokak'ta bahçeli bir ev satın alarak "Sanat Fotoğraf Atölyesi"ni (Atelje Za Umetničku Fotografiju) kurmuştur.^【4】

Manakiler, 1906 yılında Bükreş'te düzenlenen fotoğraf sergisine (Makedonya Pavyonu) davet edilmiş, çektikleri antropolojik ve sosyal içerikli fotoğraflarla altın ve gümüş madalyalar kazanmışlardır. Bu başarının ardından 1907 yılında Yanaki Manaki, Romanya Kralı I. Karol tarafından "Kraliyet Sarayı Resmî Fotoğrafçısı" unvanıyla ödüllendirilmiştir. Romanya hükûmetinin sağladığı maddi destekle Budapeşte, Viyana, Zürih, Paris ve Londra'yı kapsayan bir Avrupa seyahatine çıkan Yanaki, Londra ziyareti sırasında Charles Urban Trading Company firmasından 300 seri numaralı, Bioscope model 35 mm'lik bir film kamerası satın alarak Manastır'a dönmüştür. Bu kamera, kardeşlerin fotoğrafçılıktan hareketli görüntü (belge film) çekimlerine geçmesini sağlamıştır.^【5】

Kardeşler 1905-1914 yılları arasında atölyenin ticari faaliyetlerini sürdürmek ve film çekimleri yapmak amacıyla başta İstanbul, Selanik ve Bükreş olmak üzere 25'ten fazla şehir ve köyü gezmişlerdir. Bu süreçte vesikalık ve sanat fotoğrafçılığının yanı sıra reklam projeleri de üretmişlerdir. 1905 yılında akrabaları olan İstanbul Başkomiseri Apostol Bazda aracılığıyla İstanbul'a geldikleri ve burada resmî makamlarla temas kurdukları bilinmektedir.^【6】

Özel hayatlarında Yanaki Manaki, 29 Temmuz 1922'de Anastasiya Hacı İliya ile evlenmiş ve Dimitri adında bir oğulları olmuştur. 1924'te eşinin vefatı üzerine Yanaki, oğlunu tek başına büyütmüştür. Milton Manaki ise Avdella'lı Vasiliki Dauka ile evlenmiştir ve bu evlilikten Leonid isimli bir çocuğu olmuştur. ^【7】

Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) yılları, kardeşlerin yaşamında büyük kesintilere yol açmıştır. 1915 yılında Manastır şehrinin Alman ve Bulgar orduları tarafından işgali sırasında Manakilerin fotoğraf atölyesinde yapılan aramalarda silah ve mühimmat bulunmuştur. Bu olay üzerine Yanaki Manaki tutuklanarak 3 Şubat 1916'da Manastır Hapishanesi'ne atılmış, bir süre sonra ise Bulgaristan'ın Filibe (Philippopolis) şehrine sürgüne gönderilmiştir. Yanaki, 1916-1919 yılları arasındaki sürgün döneminde Filibe'de kişisel bir fotoğraf atölyesi açarak hayata tutunmaya çalışmıştır.

Yanaki'nin sürgünde olduğu dönemde Manastır'da yalnız kalan Milton Manaki, savaş koşullarında atölyeyi işletmekte büyük güçlük çekmiştir. Atölye faaliyetlerinin durması üzerine geçimini sağlamak amacıyla at alım-satımı, domuz besiciliği ve tahıl ticaretiyle uğraşmak zorunda kalmıştır. 1917 yılında Manastır şehrinin ağır bombardımana tutulması esnasında Şirok Sokak'taki fotoğraf atölyeleri büyük zarar görmüş; içerisindeki fotoğraf makineleri, cam plak negatifler ve sayısız tarihî fotoğraf yanarak yok olmuştur.

Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından, 1919 yılında Yanaki Manaki Manastır'a geri dönmüş ve iki kardeş harabe hâlindeki atölyelerini yeniden restore etmişlerdir. Yaşadıkları ekonomik darboğazı aşmak amacıyla sinema gösterim sektörüne girmeye karar veren kardeşler, 16 Ağustos 1921'de "Manaki" adını verdikleri 180 koltuklu bir açık hava sineması açmışlardır. 1922 yılında kalıcı bir sinema binasının inşaatına başlayan kardeşler, maddi yetersizlikler nedeniyle sırasıyla Kosta Çomu ve Mirko Stoykov ile ortaklıklar kurmuşlardır. Ortakların ayrılmasının ardından Aralık 1923'te 395 koltuklu salonu, 200 koltuklu balkonu ve locaları bulunan kapalı "Manaki Sineması" salonunu resmen hizmete sokmuşlardır.^【8】

Milton Manaki bu dönemde Yugoslav-Fransız Kulübü, Kızılhaç ve Zanaatkarlar Odası gibi birçok sosyal kuruluşun etkinliklerinde aktif görev almıştır. Ancak süregelen ekonomik sıkıntılar nedeniyle sinema salonunu 1928-1931 yılları arasında Risto Zerdevski’ye devretmek zorunda kalmışlar, 1935 yılında ise Devlet İpotek Bankası'nın haciz işlemiyle karşılaşarak salonun işletmesine tamamen son vermişlerdir. Sinema binası, 1936 yılında on yıllığına yeniden Risto Zerdevski’ye kiralanmış ancak 1939 yılının bahar aylarında çıkan büyük bir yangınla tamamen kül olmuştur.

Sinema salonunun yanmasının ardından Yanaki Manaki, Selanik'teki Romen İktisat Okulunda öğretmenlik yapmak üzere 1930'lu yılların sonunda kalıcı olarak Selanik'e taşınmıştır. Selanik'te İkinci Dünya Savaşı yıllarını geçiren Yanaki'nin 23 yaşındaki oğlu Dimitri, 14 Ocak 1948'de verem hastalığından vefat etmiştir. Bu trajedinin ardından Yanaki Manaki, 19 Mayıs 1954'te Selanik'te geçirdiği beyin kanaması sonucu 76 yaşında hayatını kaybetmiştir.^【9】

Manastır'da (Bitola) kalan Milton Manaki ise İkinci Dünya Savaşı ve sonraki Yugoslavya döneminde fotoğrafçılık çalışmalarına tek başına devam etmiştir. Yaşamının son evresinde, ellerindeki tarihi film ve fotoğraf arşivini koruma altına alınması amacıyla devlet kurumlarına devreden Milton Manaki, 6 Mart 1964 tarihinde Manastır'da 84 yaşında vefat etmiştir.^【10】 Kardeşlerin geride bıraktığı görsel miras, bugün Balkan sinema ve fotoğraf tarihinin kaynak yapısını oluşturmaktadır.

Manaki Kardeşler, fotoğrafçılık ve sinematografi alanında verdikleri eserlerde yaşadıkları dönemin siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel ve dini olaylarını kayıt altına almışlardır. Birinci Dünya Savaşı esnasında (1917 yılında) Manastır'ın bombalanması sırasında atölyelerinde çıkan yangın nedeniyle ilk dönem cam plak negatiflerinin, fotoğraf makinelerinin ve sayısız fotoğrafın yok olmasına rağmen, geride kalan bir görsel arşiv günümüze ulaşmıştır.^【11】

Kardeşlerin film ve fotoğraf mirasları, 1955 yılından itibaren yapılan resmî sözleşmelerle koruma altına alınmış; fotoğrafları Makedonya Arşivi'nin Manastır'daki özel bölümünde, hareketli film şeritleri ise Kuzey Makedonya Sinematek bünyesinde tasnif edilmiştir. Makedonya Sinematek, UNESCO ve Makedonya Kültür Bakanlığının iş birliğiyle yürütülen restorasyon projeleri kapsamında, kardeşlerin 2480 metre uzunluğundaki orijinal film materyali (çift negatif ve çift pozitif film kopyaları dâhil) dijitalleştirilmiştir.^【12】

Manaki Kardeşler'in ürettiği film materyalleri üzerinde yapılan araştırmalarda, bizzat Milton Manaki'nin hazırladığı listede 67 başlık yer alsa da aynı olayların farklı isimlerle tekrarlanmasından ötürü arşivde kesin olarak saptanmış 42 bağımsız film başlığı bulunmaktadır. Bu eserler içeriklerine göre şu şekilde kategorize edilmektedir:

Etnik köken olarak mensubu oldukları Ulah toplumunun maddi ve sosyal kültürünü, geleneksel kıyafetlerini ve yaşam tarzlarını saptayan bu kayıtlar belgesel sinema tarihi açısından ilk etnografik film örnekleridir:

• Büyük Anne Despina / Ev İşleri (Dokumacı Kadınlar) - 1905: Manaki Kardeşler'in Londra'dan Bioscope model kamerayı getirdikten sonra kendi köyleri Avdella'da çektikleri ilk hareketli filmdir. Filmde, kardeşlerin 117 yaşındaki büyükanneleri Despina ve diğer köylü kadınlar açık havada yün eğirip dokuma tezgâhında çalışırken görüntülenmiştir. Bu yapım, Osmanlı coğrafyasında çekilen ilk yerli film olarak kabul edilir.^【13】
• Ulah Göçebeleri: Ulah topluluklarının hayvancılık faaliyetleri gereği yaylalara yaptıkları göç hazırlıklarını, kervanın yola çıkışını, atlara çuvalların yüklenmesini, kadınların, çocukların ve çoban köpeklerinin dağlık arazideki yürüyüşünü içeren 17 sahnelik bir belgedir.^【14】
• Köy Düğünü (1906): Avdella köyünde bir Ulah ailesinin geleneksel düğün törenini ve ritüellerini saptayan 136,4 metre uzunluğunda bir filmdir.^【15】
• Ulah Halayı (Oro): Geniş bir çayırda, yerel kıyafetleriyle kadınların ön planda, erkeklerin ise arka planda halk oyunları (çember dansı) oynadığı dini bayram kutlaması kaydıdır.^【16】
• Ulah Okulu Görüntüleri: 1908 yılı öncesinde çekilen bu filmde, Manastır'ın bir köyündeki Hristiyan Ortodoks Ulah okulunun kız ve erkek öğrencileri, başlarında fes bulunan öğretmenleriyle okul bahçesinde açık havada ders işlerken kaydedilmiştir.^【17】
• Hıdırellez Kutlaması, Hayvan Barınağı, Çamaşır Yıkayan Kadınlar ve Ulahların Korçeya’ya Gelişi bu gruptaki diğer etnolojik kayıtlardır.^【18】

1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla Manastır vilayetinde meydana gelen siyasi şenlikleri ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin eylemlerini içeren bu filmler, 1908-1911 yılları arasında kaydedilmiş siyasi belge niteliğinde kayıtlardır:

• Jön Türklerin Meşrutiyet Tezahüratları (1908): Manastır'da büyük halk kitlelerinin anayasanın ilanını kutlamasını içeren 5 sahnelik bir aktüalite filmidir. Kayıtta askeri bando yürüyüşü, Shirok Sokak'taki kafileler ve caddede kurulan zafer takları yer alır.^【19】
• İkinci Meşrutiyet Geçit Töreni (1908): Manastır'ın ana caddesinde çekilen 8 sahnelik bu filmde, en önde at sırtında ilerleyen Hürriyet Kahramanı Resneli Niyazi Bey görülmektedir. Geçit töreninde, üzerinde Osmanlıca "Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet, Adalet" yazan şeritler taşıyan beyaz elbiseli kız çocuklarının bindiği "Özgürlük Arabası" (Gerdun-i Hürriyet) ile askeri atların çektiği dört kubbeli "İttihat Arabası" kameraya yansımaktadır.^【20】
• Türklerin Meşrutiyet Söylevleri: 10 Temmuz 1909 tarihindeki hürriyet bayramı kutlamalarında, ellerinde İttihat ve Terakki pankartları taşıyan kalabalığın önünde, bir platform üzerinde nutuk atan konuşmacıyı ve onu şemsiyeyle güneşten koruyan görevlileri gösteren tarihî bir kayıttır.^【21】
• Türk Piyade ve Atlıların Geçit Töreni ile kışla önünde tek sahnede kesintisiz çekilen Türk Topçular Geçidi bu dönem askeri nizamını gösteren diğer yapıtlardır.^【22】

Osmanlı Padişahı Sultan Reşad'ın Haziran 1911'de Balkan vilayetlerine düzenlediği siyasi seyahat, Manakiler tarafından padişahın özel izniyle belgelenmiştir:

• Sultan V. Mehmed Reşad’ın Selanik Ziyareti: Sultan Reşad'ın Selanik Limanı'na gelişi, resmî karşılama törenleri ve ardından trenle Manastır'a hareketi sırasında hareket hâlindeki trenden çekilen panoramik istasyon görüntülerinden oluşmaktadır.^【23】
• Sultan V. Mehmed Reşad’ın Manastır Ziyareti: Sultan'ın Manastır istasyonuna varışı, Belediye Binası'na gidişi, kendisini selamlayan muazzam halk kalabalığı ve önünde icra edilen resmî geçit törenini kapsamaktadır. Milton Manaki'nin istasyonda el kamerasıyla çekim yaptığı sırada korumalarca engellenmesi üzerine araya giren Sultan Reşad'ın "Bırakın oynasın çocuklar!" diyerek çekime izin verdiği yönündeki sözlü anlatı sinema tarihine geçmiştir.^【24】

Makedonya coğrafyasında hâkim gücün Osmanlı'dan Sırp ve Yunan idaresine geçiş dönemlerine tanıklık eden kayıtlardır:

• Romanya Heyetinin Manastır, Gopeş ve Resne Ziyaretleri (1909): Romanya eski bakanı Konstantin İstrati başkanlığındaki 29 kişilik resmi heyetin, bölgedeki Ulah nüfusu ve okulları ziyaret etmek amacıyla fayton konvoylarıyla yaptığı seyahatleri saptayan üç ayrı film serisidir.^【25】
• Makedon Halkının Bastırılması (İdamlar): İlinden Ayaklanması sonrasındaki siyasi kaosu yansıtan filmde, Dragor Nehri üzerindeki bir köprüde darağacına asılmış, boyunlarında suç tanımları yazılı kartlar bulunan dört adamın cesedi ve onların başında bekleyen Osmanlı polisleri ile askeri görevliler belgelenmiştir.^【26】
• Grevena Metropoliti Emiliyanos'un Cenaze Töreni (1911): 1 Ekim 1911'de öldürülen Metropolit Emiliyanos'un Grevena Kilisesi'nden çıkarılarak mezarlığa götürülüşünü; kortejin önündeki askeri bandoyu, çelenk taşıyan cemaati ve cenaze faytonunu gösteren 149,3 metrelik geniş bir belgedir.^【27】
• Yunan Kralı ve Veliahtının Manastır'da Karşılanması / Yunan Prensi Konstantin Manastır'da (1912/1918): Balkan Savaşları sonrasında Sırp ve Yunan heyetlerinin Manastır Tren İstasyonu'na gelişini ve resmî karşılama protokolünü içeren aktüalite filmidir.^【28】

Geleneksel Türk sinema tarihi yazımında, Başkumandan Vekili Enver Paşa’nın talimatıyla 14 Kasım 1914'te Fuat Uzkınay tarafından Yeşilköy'de çekildiği kabul edilen Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı belgesi, "ilk Türk filmi" ve sinemanın başlangıcı olarak tescil edilmiştir.^【29】Ancak bu filmin askerî ya da sivil arşivlerde hiçbir fiziki kaydının bulunmaması ve gerçekten çekildiğine dair somut bir ispatın ortaya konulamaması, bu tarihsel kabule yönelik ciddi kuşkuları beraberinde getirmektedir. Buna karşılık, asılları günümüze kadar eksiksiz ulaşan ve korunan Manaki Kardeşler'in 1905 tarihli somut filmleri, Türk sinema tarihinin başlangıç noktası hakkında ampirik bir problem teşkil etmektedir.

Manakilerin çektiği filmler varken Fuat Uzkınay'ın belgeselinin ilk film sayılmasının temelinde; ilk dönem sinema tarihçilerinin (Râkım Çalapala, Nurullah Tilgen, Nijat Özön) bilimsel metodolojiden uzak, ampirik ve ideolojik bir yaklaşımla tarih yazmaları yatmaktadır.^【30】 Bu tarihçiler, tebaa kimliğini bütünüyle göz ardı ederek sadece "Türk kökenli olma" kriteri üzerinden bir sinema tarihi inşası gerçekleştirmişlerdir. Fransız İhtilali ile ortaya çıkan ve Osmanlı'nın son döneminde ideolojik bir karşılık bulan ulus devlet inşa sürecinde sinemaya yüklenen kültürel ve siyasi fonksiyonlar, çok uluslu ve çok kültürlü Osmanlı millet yapısını bu tarihin dışında bırakmıştır.

Oysaki tarihsel ve hukuki metodolojiye göre, Manaki Kardeşler filmlerini çektikleri dönemde Manastır ve Selanik vilayetleri, tamamen Osmanlı Devleti'nin egemenlik sınırları içerisindedir ve kardeşler resmî olarak Osmanlı tebaası (Gayr-i Müslim tebaa) statüsündedir.^【31】 Nitekim Manaki Kardeşler, ürettikleri filmlerin ve fotoğrafların altına soğuk damga şeklinde vurdukları tanıtım logolarında kendi isimlerinin yanına "Turcia" (Türkiye) ibaresini ekleyerek, tabi oldukları devlete olan tabiiyet bağlarını açıkça beyan etmişlerdir. Bu doğrultuda, sinema tarihinin başlangıcını soyut ve tartışmalı bir "ilk yerli film çekimi" odağından ziyade, sinematografın Osmanlı topraklarına ilk kez girdiği 1896 yılından başlatmak tarihî metodolojiye daha uygundur. Böyle bir dönemselleştirme yaklaşımıyla, Osmanlı tebaası olan Manaki Kardeşler'in 1905 yılından itibaren çektikleri somut eserleri Türk/Osmanlı sinema tarihinin ilk belgeli, kurumsal ve fiziki olarak mevcut örnekleri olarak kabul etmek gerekmektedir.

İlki 1979 yılında Yanaki ve Milton Manaki kardeşlerin anısını yaşatmak üzere başlatılan Manaki Kardeşler Film Festivali, günümüzde sinema sanatı içerisindeki köklü etkinliklerden biri hâline gelmiştir. Bu doğrultuda, Kuzey Makedonya Sinema Çalışanları Derneği tarafından Cumhurbaşkanı Stevo Pendarovski himayelerinde; Kuzey Makedonya Kültür Bakanlığı ve Manastır Belediyesi desteğiyle düzenlenen "44. Manaki Kardeşler Uluslararası Görüntü Yönetmenleri Film Festivali", 24-29 Eylül 2023 tarihleri arasında Manastır şehrinde gerçekleştirilmiştir.

^{Film Festivalinden Bir Görsel} (AA)

"The Beautiful Unknown" (Bilinmeyen Güzel) sloganıyla Manastır Kültür Merkezi'nde açılışı yapılan 44. festival kapsamında, şehrin kültürel hafızasında yer eden Manastır Kültür Merkezi, Manaki Sineması ve Subay Evi olmak üzere üç farklı konumda etkinlikler yürütülmüştür. Festival müdürlüğü ve yürütme komitesinin açıklamalarına göre, organizasyon süresince 350'nin üzerinde uluslararası misafir ağırlanmış; rekor düzeyde 80 film beğeniye sunulurken, 9 ayrı çalışma atölyesi (workshop) ve çok sayıda seminer düzenlenmiştir.