Tarih | 21 Ocak – 11 Şubat 1920 (başlangıç tarihi kaynaklarda 20–22 Ocak arasında değişir) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Yer | Maraş (bugünkü Kahramanmaraş) | ||||||||
Olay | Silahlı direniş ve kuşatma | ||||||||
Taraflar | Kuva-yı Milliye ve Maraş halkı; Fransız kuvvetleri ve Ermeni birlikleri | ||||||||
Komutanlar | Aslan Bey (Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı), Kılıç Ali, Yörük Selim; Fransız tarafı: General Querette | ||||||||
Sonuç | Fransız kuvvetlerinin 11 Şubat 1920 gecesi şehri boşaltması | ||||||||
Kayıplar | Kaynaklara göre çok farklıdır; güvenilir bir toplam bilanço oluşturulamamaktadır | ||||||||
Sonraki Gelişmeler | 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması; 1925'te kırmızı şeritli İstiklal Madalyası; 1973'te "Kahraman" ünvanı verilmesi | ||||||||
Maraş Savunması, Maraş'ta (bugünkü Kahramanmaraş) Fransız işgal kuvvetleri ile onlarla birlikte hareket eden Ermeni birliklerine karşı yerel halk ve Kuva-yı Milliye güçleri tarafından 1920'nin Ocak ayında başlatılan, yaklaşık 22 gün süren ve Fransız kuvvetlerinin 11 Şubat 1920 gecesi şehri boşaltmasıyla sona eren silahlı direniştir.【1】 Mondros Mütarekesi'nin ardından şehir önce İngiliz (22 Şubat 1919), ardından Fransız (Ekim/Kasım 1919) askerî denetimine girmiş; Fransız yönetiminin başlamasıyla artan gerginlik Sütçü İmam Vakası ve Bayrak Olayı gibi hadiselerle sokak çatışmalarına dönüşmüştür.【2】 Savunma, işgal altındaki bir yerleşimden Fransız kuvvetlerinin çekilmesiyle sonuçlanan ilk direniş olarak kabul edilmekte olup Antep, Urfa ve Adana'daki direnişin kararlılığını ciddi biçimde etkilediği kabul edilir.【3】
Maraş'ın İşgal öncesi ve sonrası nüfusuna ilişkin rakamlar farklı tarihleri ve kapsamları içerir. Şehirde Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaklaşık 30.000 Ermeni yaşamıştır; sevk ve iskân edilenlerin ve geri dönenlerin sayısı ise kaynaklarda farklıdır. Günay'ın aktardığı bir rapora göre 19.000 kişi tehcîr edilmiş ve 8.000'i geri dönmüş, Kerr'e göre 24.000 kişi tehcîr edilmiş ve 16.000'i geri dönmüştür.【4】 Savunmanın arifesinde şehirdeki Ermeni nüfus için her iki kaynak da yaklaşık 22.000 rakamını verir; Kerr ayrıca kilise sayımlarına dayanarak sancağın savaş öncesi Ermeni nüfusunu yaklaşık 24.000 (1.400–2.000'i köylerde) olarak hesaplar.【5】 Şehrin toplam nüfusu için ise İngiliz işgali arifesinde yaklaşık 50.000 tahmini verilir.【6】
Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesi, İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit eden durumlarda stratejik noktaları işgal etme hakkı tanıyordu; Güney Anadolu'nun işgalinde bu madde gerekçe gösterilmiştir.【7】 Maraş, Osmanlı askerî birliklerinin anlaşma gereği şehri terk etmesinin ardından 22 Şubat 1919'da İngiliz kuvvetlerince işgal edilmiştir.【8】 İşgal öncesinde halk, Pazarcık ile Narlı arasındaki Aksu Köprüsü'nü yıkarak ilerleyişi geciktirmeye çalışmış, İngiliz birlikleri köprüyü onararak ilerlemiştir.【9】
İşgale katılan kuvvetin mevcudu için verilen rakamlar aynı ölçüte dayanmaz. Diyarbakır'daki komutan vekilinin 5 Mart 1919 tarihli şifresinde 22 Şubat'ta Maraş'a 6.000 kadar askerin girdiği bildirilmişti; sonraki araştırmalar ve 22 Nisan 1919 tarihli bir İngiliz yazısı Antep'ten gelen mevcudun yaklaşık 600 olduğunu gösterir. Bunların yaklaşık 360'ı süvari, 240'ı piyade olup büyük çoğunluğu Hintli askerlerdi.【10】 İşgal kuvvetinin komutanı olarak kaynaklarda Albay Roskorof ve Miralay Max Andrio, 1 Mayıs 1919 tarihli bir belgede ise Yüzbaşı Nicran ve Teğmen Bersi anılır.【11】 İngiliz işgal dönemi, Fransız dönemiyle karşılaştırıldığında büyük olaylara sahne olmamıştır; Hintli Müslüman askerlerle şehir halkı arasında dinî bir yakınlık oluşmuş, işgalin sonuna doğru bu askerler Maraşlılara gizlice silah ve cephane yardımında bulunmuştur.【12】
İngiltere ile Fransa'nın başbakanları arasında imzalanan Suriye İtilafnamesi uyarınca Maraş, Antep ve Urfa'nın denetimi Fransa'ya devredilmiştir.【13】 Fransız kuvvetleri, Ekim 1919’un sonunda Maraş’a girmiştir. Ancak kuvvetlerin şehre girişi, işgalin başlaması ve şehrin İngilizlerden devralınması için kaynaklarda farklı tarihler verilmiştir. Ünalp ve Özbey’e göre Fransızlar 29 Ekim’de şehre girmiş, 30 Ekim’de yönetimi devralmıştır. Kalaycı ise Yüzbaşı Julie’nin 29 Ekim’de, subay Fontaine’in 30 Ekim’de şehre geldiğini kaydetmiştir. Arslanyürek işgali 30 Ekim’e, Eyicil ve Kuzgun ise 31 Ekim’e tarihlendirmiştir. Günay’a göre İngilizler şehri 1 Kasım’da Fransızlara teslim etmiştir.【14】
Şehri işgal eden Fransız birliğinin mevcudu da kaynaklara göre farklıdır. Kerr birliği yaklaşık 400 Ermeni ile 150 Fransız ve Cezayirli olarak, Kalaycı 1.000 Fransız, 500 Cezayirli ve 400 Ermeni'den (yaklaşık 1.900 kişi) oluşan bir kuvvet olarak, Günay ise yaklaşık 400 Ermeni ve 500 Cezayirli olarak verir.【15】Arslanyürek'in atıf yaptığı bir Osmanlı askerî belgesine göre Maraş'a giren 41. Fransız Alayı'nın üç taburu ile bir Ermeni milis taburundan oluşan kuvvetin yaklaşık yüzde 20'si Fransız ve Cezayirli, geri kalanı Erzurum bölgesinden gelen Ermenilerdi.【16】 İngiltere Başbakanı David Lloyd George, 12 Şubat–10 Nisan 1920 tarihleri arasındaki Londra Konferansı sırasında, bölgedeki işgal birliklerinin üçte ikisinden fazlasının Cezayirlilerden ve Ermenilerden kurulu olduğunu söylemiştir.【17】 Birlikler Ermenilerin bir kısmı tarafından törenle karşılanmıştır.【18】
Yerli Ermeni cemaatinin bir kısmı, özellikle Katolik kesim, Fransız yönetimini olumlu karşılamıştır. Kilikya'da bir Ermeni devleti kurulması beklentisi bu tutumda etkili olmuş; Maraş'ın Katolik Ermeni ileri gelenlerinden ve 1914'te Osmanlı Mebusan Meclisi'nin tek Katolik Ermeni mebusu olan Agop Hırlakyan Fransız birliklerinin ihtiyaçlarının karşılanmasına maddi destek vermiştir.【19】
Kılıç Ali (Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi)
Sivas Kongresi'nin ardından Heyet-i Temsiliye, Maraş, Antep ve Urfa bölgesini örgütlemeye yönelmiş; işgal altında olmadığı için Elbistan merkez seçilmiştir.【20】 Yüzbaşı Asaf Bey (Kılıç Ali) 19 Ekim 1919'da Elbistan'a gönderilmiş ve bölgede millî kuvvetleri teşkilatlandırmakla görevlendirilmiştir.【21】 III. Kolordu Komutanı Kurmay Albay Selahattin de bölgedeki gelişmeleri izlemek üzere Elbistan'a gelmiş, 26 Ekim 1919'da vekiline verdiği emirde İngiliz kuvvetlerinin çekildiğini ve yerlerine Fransızların geleceğini belirtmiştir.【22】
Aralarında Dr. Mustafa'nın da bulunduğu Maraşlı bir grup 28 Ekim 1919'da Elbistan'a giderek Kuva-yı Milliye'nin oluşturulması ve silah-cephane temini için girişimde bulunmuş; Sulh Hâkimi Ali Rıza Bey ve arkadaşlarının gayretiyle Elbistan'da bir Heyet-i Merkeziye ile Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuştur.【23】 Bölge, Kılıç Ali'nin Pazarcık'ta, Yörük Selim'in Göksun'da, Binbaşı Ali Bey'in Elbistan'da görev almasıyla direniş için paylaştırılmıştır.【24】 Kılıç Ali'nin Elbistan yerine Pazarcık'ı merkez seçmesi, Fransız takviyelerinin Antep üzerinden Maraş'a ulaşmasını engellemek ve aşiretlerin desteğini sağlamak amacıyla açıklanır.【25】
Şehir merkezinde millî teşkilat çalışmaları başlangıçta birbirinden habersiz biçimde Kayabaşı ve Şekerli mahallelerinde gizlice yürütülmüş; iki grubun birleşmesiyle Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuştur.【26】 Cemiyetin başkanlığına Arslan Bey seçilmiştir; diğer görevlilerin listesi kaynaklara göre farklıdır.【27】 Şehir, her biri kendi kurul ve başkanına sahip on bölgeye ayrılmıştır; Yenicekale ve Bertiz köyleri doğrudan Merkez İdare Heyeti'ne bağlı kalmıştır.【28】 Cemiyetin merkezi olarak Ulu Cami ve Medresesi belirlenmiştir.【29】
Jandarmanın gizli deposunda bulunan yaklaşık 850 silah ile 1.000 sandık mermi, Merkez Bölük Komutanı Yüzbaşı Mahmut Bey'in emriyle jandarma tarafından halka dağıtılmıştır.【30】 Savaş sırasında 300 sandık cephanenin kullanıldığı, kalan 700 sandığın savaştan sonra orduya teslim edildiği belirtilir.【31】
Sütçü İmam (Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi)
31 Ekim 1919'da Maraş'ta, bir Müslüman kadına yönelik yapılan saldırının ardından başlayan olay sırasında Sütçü İmam saldırganlara ateş açmış ve bir asker ölmüştür.【32】 Olayın geçtiği yer çoğunlukla Uzunoluk Hamamı çevresi olarak gösterilir; ölen asker çoğu kaynakta Ermeni'dir.【33】 Müdahale edenler arasında Çakmakçı Sait (ağır yaralanmış ve hayatını kaybetmiştir), Sütçü İmam, Taha ve Kapalıoğlu Osman sayılır.【34】 Ertesi gün ölen askerin cenaze töreni yapılmış; Zülfikar Çavuşoğlu Hüseyin ve Tiyeklioğlu Kadir'in de öldürüldüğü kaydedilmiştir.【35】
Osmaniye'den gelen Yüzbaşı André, 25 Kasım 1919'da Maraş valiliğine atanmış ve 26 Kasım'da yanında 150 kişilik bir jandarma birliğiyle şehre gelmiştir.【36】 28 Kasım 1919 Cuma günü Maraş Kalesi'nde Türk bayrağı indirilerek Fransız bayrağı çekilmiş; Cuma namazı için Ulu Cami'de toplanan kalabalığın tepkisi üzerine halk kaleye çıkarak Türk bayrağını yeniden asmıştır.【37】 Olayın geçtiği kale burcuna 1936'da bir Bozkurt heykeli ve olayı anlatan bir yazı konulmuş; heykel 1940'larda kaldırılmış, yazı değiştirilmiştir.【38】
Eyicil ve Özbey’e göre Fransız komutan General Querette, Maraş’ın işgalini 13 Aralık 1919’da üstlenmiştir. Günay ise Querette’in 1 Aralık 1919’da göreve atandığını ve 15 Aralık’ta şehre geldiğini kaydetmiştir.【39】 Aralık sonundan itibaren şehir çevresinde çatışmalar başlamıştır. 5 Ocak 1920'de Türkoğlu yönüne gönderilen müfrezeler 7 Ocak'ta Tanıştepe ve Baba Burnu çevresinde Fransız kuvvetleriyle çatışmış; çatışmada 40 Fransız askerinin öldüğü, 100 askerin yaralandığı, Türk kuvvetlerinde ise 6 kişinin yaralandığı belirtilir. Müfreze komutanlarından Muallim Hayrullah Bey yaralanmış ve daha sonra hayatını kaybetmiştir.【40】
13 Ocak 1920'de Antep'ten Maraş'a gönderilen yaklaşık 450 kişilik piyade ve süvari kuvveti geceyi Araptar (Araplar) Köyü'nde geçirmiş, Sarılar mevkiinde dağıtılmıştır.【41】 Kılıç Ali'nin kuvvetleri 19 Ocak'ta Pazarcık çevresinde Antep'ten hareket eden bir Fransız taburunu karşılamak üzere mevzilenmiştir.【42】
Fransız kuvvetlerinin mevcudu tarihe ve kapsama göre farklı verilir. Ekim 1919'da şehri işgal eden birlik için yaklaşık 550 ile 1.900 arasında rakamlar verilir. Ocak 1920'de, çatışmalar başlarken Maraş'taki Fransız kuvveti için yaklaşık 3.000 ile 4.000 arasında rakamlar verilir; 4.000'lik rakam Senegalli, Cezayirli, Ermeni ve Fransız askerleri kapsar, Fransızlarca silah altına alınan yerli Ermeniler ise ayrıca anılır. 8 Şubat 1920'de İslahiye'den gönderilen ve 9 Şubat'ta şehre ulaşan Albay Normand takviyesiyle kuvvet, 2.000 Ermeni ile birlikte yaklaşık 7.000 kişiye ulaşmıştır. Normand'ın kolu üç Cezayirli piyade taburu, dört süvari bölüğü, iki batarya ve bir sıhhiye birliğinden oluşuyordu.【43】
Millî kuvvetler; şehir içindeki mahalle kurulları, Pazarcık, Göksun ve Elbistan'dan gelen müfrezeler ile çevre aşiretlerin katkısıyla oluşmuştur.【44】 Yollarda Fransız ikmal kollarına baskın yapan beş altı müfrezede yaklaşık 500 er bulunuyordu; şehir içinde mahallelerini savunanların sayısı ortalama 1.500–2.000'i aşmıyordu.【45】 Kılıç Ali 25 Ocak 1920'de Pazarcık'tan yaklaşık 400 kişilik bir kuvvetle, Yörük Selim 2 Şubat 1920'de 80 süvari ve 120 piyadeyle şehre ulaşmıştır.【46】
General Querette, Ocak 1920'de hükûmet binasının denetimini üstleneceğini mutasarrıflığa bildirmiş ve şehrin ileri gelenlerini karargâha çağırmıştır. Toplantıda Fransız denetimine karşı çıkılmaması ve Kılıç Ali'nin ortadan kaldırılması istenmiş, teslim belgesi imzalatılmaya çalışılmış, bu girişim Kuva-yı Milliye tarafından kabul edilmemiştir.【47】 Maraş'taki Müslümanlar, savaştan önce Ermenilere işgale karşı birlikte savunma önermiş, Ermenilerin bir kısmı bunu kabul etmemiş, tarafsız kalma isteğini de reddetmiştir.【48】
Savunmanın başlangıç tarihi kaynaklarda 20, 21 ve 22 Ocak 1920 olarak farklı verilir. Eyicil ve Özbey savaşın 21 Ocak'ta başladığını ve Aslan Bey'in bu tarihte savaşın başladığını bildiren bir beyanname yayımladığını, Günay ise savaşın 22 Ocak'ta başlayıp yaklaşık 22 gün sürdüğünü belirtir.【49】 Eyicil'in 2005 tarihli makalesinin Türkçe özeti savunmanın 20 Ocak 1920'de başladığını yazarken, makalenin İngilizce özeti ve metni 21 Ocak 1920'yi verir.【50】
Savaşın ilk on gününde çatışmalar şehrin sokaklarında yoğunlaşmıştır.【51】 Yumurta Tepesi, Alıçsekisi, Mercimek Tepesi, Sulutarla, Kapalıçarşı, Şekerdere, Tekke ve Kuyucak mahalleleri ile Alman Çiftliği çatışmaların öne çıktığı yerlerdir.【52】 Şekerdere Mahallesi'ne yönelik harekât Evliya Efendi'nin komutasında yürütülmüş; Tekke Mahallesi'nde Büyük Kilise çevresine yönelik harekâtta 400'den fazla Fransız ve Ermeni kuvvetiyle karşılaşılmış, Evliya Efendi ile Yusuf Çavuş hayatını kaybetmiştir.【53】 Mercimektepe'deki Fransız tahkimatı 22 Ocak 1920'de Mustafa Çavuş komutasındaki kuvvetlerin baskını üzerine boşaltılmıştır.【54】 İlk çarpışmalar 48 saat sürmüş, Suçatı, Ahır Dağı, Ermeni mezarlığı ve Kayabaşı çevresinde şiddetli çatışmalar yaşanmıştır.【55】
Amerikalı misyoner C. F. H. Crathern'in Evening Star gazetesinde 6 Mart 1920'de yayımlanan günlüğüne göre 21 Ocak'ta Fransızlar birçok Türk memuru tutuklamış, tutuklamalar çatışmayı hızlandırmış, 24 Ocak'ta ateşkes görüşmeleri sonuçsuz kalmış ve öğleden sonra Fransızlar tarafından ağır bir bombardıman başlamıştır; misyonerlere ait binalarda 2.000 kadar mülteci ve yetimin bulunduğu belirtilmiştir.【56】
Kılıç Ali Ekim 1919'dan itibaren Pazarcık'ı merkez alarak çalışmış, savaştan önce Ocak 1920'de Pazarcık çevresinde Fransız kollarına karşı mevzilenmiş, sokak çatışmaları başlayınca karargâhını önce Maraş yakınlarındaki Dehliz'e, ardından Haznedarlı Mahallesi'ne taşımıştır.【57】 Şehre yaklaşık 400 kişilik kuvvetle 25 Ocak'ta geldiği, Alman Çiftliği'ndeki yaklaşık 80 kişilik Fransız birliğini, ardından Alman Eytamhanesi, Kuyucak Mahallesi ve Hırlakyan'ın evini kuşattığı kaydedilir.【58】 Kılıç Ali'nin şehirden ne zaman Kerhan Köyü'ne geçtiği kaynaklarda belirtilmez; 12 Şubat 1920'de Kerhan'da bulunan Kılıç Ali, Fransızların çekildiği haberini alınca Maraş'a geri gelmiştir.【59】
Dr. Mustafa (Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi)
Yörük Selim komutasında gelen kuvvet Sulutarla'da karargâh kurmuş, Elbistan'dan getirilen iki ağır makineli tüfek de bu kuvvete eklenmiştir.【60】 Çatışmaların 18. ve 19. günleri olan 7–8 Şubat 1920'de Fransız kuvvetleri şehir içinde kuşatılmıştı; dışarıdan gelebilecek takviyeleri engellemek için Mercimektepe ve Cancık mevzileri de güçlendirilmişti.【61】
Fransız tarafında, ikmal kollarının Maraş'a ulaşamaması üzerine 8 Şubat 1920'de İslahiye'den Albay Normand komutasında bir takviye gönderilmiş, kuvvet baskına uğramasına rağmen 9 Şubat'ta şehre ulaşmıştır.【62】 Normand, barış hemen sağlanmadığı takdirde geri çekilmeye dair General Dufieux'un emrini Querette'e iletmiş; şiddetli soğukta kuşatılan Fransız askerleri ciddi iaşe sorunlarıyla karşılaşmış, hayvanlar için yiyecek kalmamıştır.【63】 Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyesi Doktor Mustafa, Fransızlarla görüşmeye gönderildikten sonra öldürülmüştür.【64】
Fransız kuvvetleri 11 Şubat 1920 gecesi şehirden çekilmeye başlamıştır; çekilişin saati kaynaklara göre değişir.【65】 Fransızlar bir kısım Ermeni destekçilerine haber vermeden ayrılmış, ağır silahları tahrip etmiş ve aralarında Belediye Başkanı Bekir Sıtkı'nın da bulunduğu bazı yerel isimleri beraberinde götürmüştür.【66】 Mustafa Kemal Paşa'nın bu gelişme üzerine gönderdiği tebrik telgrafında, Maraşlıların yirmi güne yaklaşan bir süre boyunca Fransız kuvvetleri ve onların silahlandırdığı Ermenilerle çarpıştığı belirtilmektedir.【67】
Şehri terk eden Ermenilerin sayısı kaynaklara göre farklıdır. ABD basınında 2.000 ile 5.000 arasında tahmin edilmiş; Kerr, 2.400 kişinin İslahiye veya Adana'ya ulaştığını ve yolda yaklaşık 1.000 cesedin sayıldığını belirterek en az 3.400 kişinin ayrıldığını hesaplar; Eyicil'in 2005 tarihli makalesi de 3.400 rakamını verir.【68】 Kalan Ermenilerin bir kısmı Amerikalı misyonerlere sığınmış; şehirde kalanların sayısı Kerr'de 9.700, Kuzgun'da yaklaşık 10.000 olmuştur.【69】
Kayıp rakamları kaynaklarda birbirinden çok farklıdır; bunlar aynı tarihe, aynı kategoriye ve aynı kapsama ait olmadığından toplanamaz veya birbiriyle doğrulanamaz.
Türk tarafının kaybı için verilen rakamlar 200 ile 4.500 arasındadır. Savaşın hemen ardından, 15 Şubat 1920'de yaklaşık 200 ölü ve 500 yaralı sayılmıştır; aynı rakamlar Genelkurmay raporuna dayanılarak da verilir ve yalnızca nizamî birlikleri kapsamış olabilir. Yaralıların önemli bölümü uçları kesik (dum-dum) mermilerle yaralandığından tedavileri güç olmuş, savaştan sonra sıtma, dizanteri ve İspanyol Gribi gibi salgınlar görülmüştür.【70】 4.000 ile 4.500 arasındaki rakamlar ise sonraki tahminlere dayanır: Eyicil bir Genelkurmay belgesine dayanarak 4.000 kişinin şehit olduğunu, Kerr ise Maraş mutasarrıfına atfedilen tahmine dayanarak yaklaşık 4.500 Türk'ün öldüğünü yazar.【71】 Millî Savunma Bakanlığı şehit listelerine dayanan bir derleme ise 1919–1923 arasında Maraş ve köylerinden toplam 452 şehit tespit etmiştir; bu sayı savunma dışındaki cephelerde şehit düşen Maraşlıları da kapsamış olabilir.【72】
Fransız tarafının kaybı için 200'den 1.200'e kadar rakamlar verilir. Çatışmalarda yaklaşık 1.200, soğuk nedeniyle ayrıca yaklaşık 800 (çoğu Senegalli) Fransız askerinin öldüğü; 1.000 Fransız askerinin öldüğü; çekilen askerlerden 200'ünün halk tarafından öldürüldüğü belirtilir; ABD basınında ise 158 ölü, 279 yaralı ve 181 kayıp gösterilir. Kerr'de 1.200 rakamı ölü sayısı değil, Albay Brémond'un tahmin ettiği toplam zayiattır (casualties).【73】
Ermeni kayıplarına ilişkin rakamlar çok büyük değişiklikler gösterir. Ancak bu sayılar farklı tarihlere ve kapsamlara ait olduğundan doğrudan karşılaştırılmaları güçtür. The Armenian Review’da yayımlanan bir habere göre 4 Şubat 1920 itibarıyla 3.000 Ermeni öldürülmüş, 18.600 kişi sağ kalmıştır. Chambers ise 13 Şubat’a kadar Ermeni kayıplarının 6.000–7.000’e ulaştığını kaydetmiştir. Maraş mutasarrıfına atfedilen tahminde yaklaşık 9.000 Ermeni’nin öldüğü ifade edilmiştir. Kerr, nüfus hesabından hareketle şehirde, köylerde veya yolda ölenlerin sayısını 11.900 olarak hesaplamıştır. Soğuk nedeniyle ölen Ermenilerin sayısı yaklaşık 1.000 olarak verilmiştir. Eyicil, Ermeni ölümlerini 15.000 olarak kaydetmiştir. ABD gazetelerinde ise 2.000 ile 30.000 arasında değişen kayıp rakamları yer almıştır.【74】 Bu rakamlara ihtiyatla yaklaşmak gerektiğini belirtmek gerekir zira şehirdeki toplam Ermeni nüfusunun yaklaşık 22.000-25.000 olarak tahmin edildiği bir noktada yaralılar hariç 30.000 kayıp haberinin gerçeği yansıtması beklenemez.
Kerr, misyonerlerin ve kiliselerin sayımlarına dayanarak savunma öncesinde Maraş’ta yaklaşık 22.000 Ermeni bulunduğunu kabul etmiştir. Bu nüfusun 9.700’ü, 11 Şubat’ta dört yerleşkede sayılmış; en az 3.400’ü ise Fransız kuvvetleriyle şehirden ayrılmıştır. Kerr’in hesabına göre geriye kalan yaklaşık 9.000 kişi ölmüş veya şehirden kaçmıştır.【75】 Eyicil’in verdiği 15.000 ölü sayısına, Fransızlarla ayrılan 3.400 kişi ve Kuzgun’un şehirde kaldığını kaydettiği yaklaşık 10.000 kişi eklendiğinde toplam yaklaşık 28.400’e ulaşmaktadır. Bu toplam, 1920 için verilen yaklaşık 22.000 kişilik Ermeni nüfusunu aşmaktadır. Dolayısıyla bu rakamlar aynı yer, dönem ve nüfus grubunu kapsıyorsa birlikte doğru olamaz. Ancak 15.000 ölü sayısının hangi nüfusu ve dönemi kapsadığı belirlenememiştir.【76】 Türk ve Fransız kayıplarına ilişkin rakamların kapsamı da belirlenemediğinden güvenilir bir toplam kayıp hesabı yapılamamaktadır.
Şehrin fiziksel tahribatına ilişkin rakamlar da kaynaklara göre farklılık göstermektedir. Şehrin yaklaşık yarısının yandığı, üçte birinin top ateşiyle tahrip olduğu ve 10 büyük mahallenin yıkıldığı kaydedilmiştir. Ayrıca 8 cami, 10 kilise ve 15 okulun yandığı belirtilmiştir. Başka bir anlatıma göre Divanlı ve Mağaralı mahalleleri ile Akdere tamamen yok olmuştur. Şekerdere, Kümbet, Kuyucak, Çukuroba ve Tekke mahallelerinde toplam yaklaşık 1.000 konut, çarşıda ise 350 dükkân yanmıştır. Aynı anlatımda 15 okulun, 2 caminin ve Kışla Binası’nın tamamen yandığı kaydedilmiştir.【77】
Şehirde kalanlar arasında Katolik Kilisesi'nde 700'den fazla Ermeni ile ikisi subay 10 Fransız askeri, Abarabaşı Kilisesi'nde çoğunluğu askerlik çağında 75 Ermeni erkek ile biri subay 51 Fransız askeri bulunuyordu; Kümbet Yetimhanesi'nde ve hastane ile kolejde de çok sayıda Ermeni kalmıştı. Bu kişilerin can ve mal güvenliği için tedbir alınmış, yaralı Fransız askerleri tedavi edilmiştir.【78】 Kılıç Ali ve diğer komutanlar 12 Şubat 1920'de şehre gelmiş, camilerde halk mutfakları kurulmuş, Alman Hastanesi başta olmak üzere hastaneler yaralılar için kullanılmıştır.【79】
İtilaf Devletleri 12 Şubat 1920'de Londra'da toplanarak Osmanlı topraklarının paylaşımını ve barış şartlarını görüşmüş; Suriye'nin Fransız mandasına bırakılması ve İzmir'in Yunanistan'a verilmesi gibi bazı esasları belirlemiş, çözemedikleri konuları ise 18–26 Nisan 1920'de toplanan San Remo Konferansı'nda ele almış, antlaşma şartlarına burada son biçim verilmiştir; Fransızların Maraş'tan çekilişinin bu görüşmeler üzerinde etkili olduğu değerlendirilir.【80】 Fransa, 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması ile bölgeyi Türkiye'ye bırakmıştır.【81】
Dâhiliye Vekâleti 29 Mart 1923'te Maraş'a "Kahraman" ünvanı verilmesine ilişkin bir kanun tasarısı hazırlamış, tasarı İcra Vekilleri Heyeti'nde kanunlaştırılmadan geri çevrilmiştir.【82】 Maraş Valiliği'nin 13 Aralık 1924 tarihli cevabında Maraş halkının tamamının kahramanlık gösterdiği belirtilmiş, bunun üzerine şehre 5 Nisan 1925'te kırmızı şeritli İstiklal Madalyası verilmiştir.【83】 "Kahraman" ünvanı daha sonra 7 Şubat 1973'te Meclis tarafından verilmiştir.【84】
Dönemin Türk ve yabancı basını savunmayı farklı çerçevelerde ele almıştır. İrade-i Millîye gazetesi Fransız işgalinden çekilişe kadar olayları en kapsamlı biçimde izleyen Türk gazetesi olarak değerlendirilmekte olup Hâkimiyet-i Millîye 16 Şubat 1920'de "Maraş'ın Tahliyesi" başlığıyla, yirmi gündür süren çatışmanın Fransızların şehri boşaltmasıyla sona erdiğini duyurmuştur.【85】 Fransız yanlısı olarak nitelenen Ferda gazetesi 16 Şubat 1920'de Fransız komutanı kaynak göstererek olayları aktarmıştır.【86】
Yabancı basında haberler sürekli olarak "Ermeni katliamı" teması çerçevesinde sunulmuştur.【87】 ABD gazetelerinde Ermeni ölü sayıları için 2.000'den 30.000'e kadar birbiriyle oldukça çelişen rakamlar yer almış, Fransız yetkililer ise ölü Ermeni sayısının 5.000'i aşmadığını bildirmiştir.【88】 The Times'ın 14 Şubat 1920 tarihli haberi ise Ocak sonunda 1.500 Ermeni'nin öldüğünü belirtmiştir.【89】
Savunma sırasında bazı yapılar doğrudan işlev üstlenmiştir. Ulu Cami ve Medresesi, cemaatin bir araya gelebilmesi nedeniyle Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin merkezi olarak seçilmiş, Bayrak Olayı'nda halkın hareket noktası olmuştur; Çiftli Zaviye, Çiçekli Cami, Çukuroba Cami ve Şekerli Cami gibi yapılar mahalle kurullarının toplanma yeri olarak kullanılmış, Çukuroba Cami bu nedenle saldırılara uğramıştır.【90】 Uzunoluk Hamamı çevresi Sütçü İmam Olayı'nın, Maraş Kalesi ise Bayrak Olayı'nın geçtiği yerdir.【91】
Uzunoluk Hamamı 1975'te yıkılmış, arsa 2006'da kamulaştırılmış ve yapı 11 Şubat 2014'te "Dijital Kurtuluş Müzesi" olarak açılmıştır.【92】 Sütçü İmam Çeşmesi'nin ilk anıtı 1936'da yapılmış, çeşme 1973'te eklenmiş, 2015'te yıkılarak yenisi yapılmıştır.【93】 Sütçü İmam'ın 25 Kasım 1922'de öldüğü, mezarının Bektutiye (Çınarlı) Camii bahçesinde bulunduğu ve 1984'te anıt mezar hâline getirildiği kaydedilmektedir.【94】 Maraş Kalesi 1 Haziran 1989'da tescil edilmiş, 2017'de kapsamlı bir restorasyon geçirmiştir.【95】 Ulu Cami ve Medresesi 6 Aralık 1985 tarihli 1629 sayılı kararla tescillenmiştir.【96】
Arslanyürek, Yaşar. "İngilizlerin Maraş'ı İşgali." Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 16–42.
Eyicil, Ahmet. "Maraş Savunması." Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 21, sy. 61 (Mart 2005): 47–75.
Eyicil, Ahmet. "Maraş'ın Örgütlü Bir Şekilde Savunulması." Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 59–88.
Günay, Nejla. "Millî Mücadelenin İlk Zaferi: Maraş Millî Mücadelesi ve Maraş'ın Kahramanlığı." Türkiyat Mecmuası 29, Millî Mücadele Özel Sayısı (2019): 47–74.
Kahramanmaraş Valiliği. "Vali Ömer Faruk Coşkun'un Maraş'a 'Kahraman' Unvanı Verilişinin 48. Yıldönümü Mesajı." 6 Şubat 2021. Erişim 28 Eylül 2026.
Kalaycı, İsa. "Yerli ve Yabancı Basında Maraş'ın Millî Mücadelesi." Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 89–112.
Kerr, Stanley E. The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919–1922. Albany: State University of New York Press, 1973.
Kuzgun, Meral. "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre Maraş'ın Fransızlarca İşgali ve Ermeni Mezalimi." Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 186–201.
Umar, Ömer Osman ve Melek Yenisu. "Gizli Antlaşmalar Çerçevesinde San Remo Konferansı'nda Ortadoğu'yu Şekillendirme Çabaları." Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 36, sy. 101 (Bahar 2020): 29–70.
Çabuk, Mustafa. "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde Maraş Savunması." Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, sy. 1 (2018): 362–70.
Özbey, Veysel. "Maraş Savunması Taşınmaz Kültürel Mirası." Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 202–18.
Ünalp, F. Rezzan. "Birinci Dünya Harbi Sonunda Maraş'ın İtilaf Devletlerince İşgali ve Maraş Savunması." Gazi Akademik Bakış 11, sy. 22 (Yaz 2018): 205–35.
[1]
Ahmet Eyicil, "Maraş'ın Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 59, 77; Nejla Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi: Maraş Millî Mücadelesi ve Maraş'ın Kahramanlığı," Türkiyat Mecmuası 29, Millî Mücadele Özel Sayısı (2019): 60.
[2]
Veysel Özbey, "Maraş Savunması Taşınmaz Kültürel Mirası," Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 203–5.
[3]
İsa Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında Maraş'ın Millî Mücadelesi," Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 89; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 63.
[4]
Rapor için Günay, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı arşivindeki iki belgeye (ATASE, İSH, Kutu 22, Gömlek 102; Kutu 33, Gömlek 159) ve Hikmet Özdemir vd., Ermeniler: Sürgün ve Göç (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004), 130'a atıf yapar; rapor tarihini vermez. Rapora göre yerinde bırakılan 11.000 ile geri dönen 8.000 kişi 1919'daki 19.000'i, diğer yerlerden gelen 3.000 kişi ise 1920'deki 22.000'i oluşturur; aynı raporda sürgünden döndükten sonra 11.000 Ermeni'nin daha kaybedildiği ve toplam kaybın 22.000 olduğu yazılıdır. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 50, 50n1–3. Kerr'in 30.000, 24.000 ve 16.000 rakamları 1914'ten savaş sonrasına ilişkindir. Kerr, Lions of Marash, 51.
[5]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 50; Kerr, Lions of Marash, 3, 181, 196.
[6]
İlk rakam Arslanyürek'te Özalp'a (1984) atıfla "şehrin o günkü tahmini nüfusu" olarak geçer. Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 21. Çabuk ayrıca 30.000 kişilik bir tahminde bulunmuş lakin bu rakama dayanak bir dipnot göstermemiştir. Mustafa Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde Maraş Savunması," Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, sy. 1 (2018): 367. Bu rakam, Ermeni nüfus için verilen 22.000'le birlikte alındığında Ermeni olmayan nüfus için yalnızca yaklaşık 8.000 bırakır; bu nedenle iki rakamın aynı kapsam ve ölçütlere bağlı olduğu söylenemez.
[7]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 51; Meral Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre Maraş'ın Fransızlarca İşgali ve Ermeni Mezalimi," Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 188.
[8]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 51; F. Rezzan Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda Maraş'ın İtilaf Devletlerince İşgali ve Maraş Savunması," Gazi Akademik Bakış 11, sy. 22 (Yaz 2018): 208. İngiliz işgalinin başlangıcı 22 Şubat 1919, sona erişi ise Fransızların Ekim sonunda şehre gelişi ve yönetimin 1 Kasım 1919'a doğru devredilmesiyle bağlantılı olarak verilir; Arslanyürek işgal süresini "248 gün" olarak yazar ve aynı sayfada işgali 22 Şubat–1 Kasım 1919 olarak gösterir, oysa bu iki tarih arasında 252 gün vardır. Aynı makale 22 Şubat 1919'u "Pazartesi" diye verir; bu tarih cumartesiye denk gelir. İngiliz askerlerinin şehirden fiilen ayrıldığı gün ile yönetimin resmen devredildiği gün ayrı ayrı belirtilmediğinden süre kesin bir sayıyla verilmemiştir. Ayrıca Fransızların Maraş'a İngilizler şehirden ayrılmadan önce geldiği belirtilir. Yaşar Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, Özel Sayı (2020): 22, 33, 35; Stanley E. Kerr, The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919–1922 (Albany: State University of New York Press, 1973), 61–62; Ahmet Eyicil, "Maraş Savunması," Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 21, sy. 61 (Mart 2005): 49.
[9]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 22.
[10]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 22–23. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi ise işgali "4.000 mevcutlu Hint süvarileri"nin yaptığını yazar; cümlede dayanak gösterilmemiştir. Eyicil, "Maraş Savunması," 49.
[11]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 21, 27.
[12]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 32–33.
[13]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 214. İtilafnamenin tarihi Ünalp, Arslanyürek ve Günay'da 15 Eylül 1919, Kuzgun'da 17 Eylül 1919'dur. Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 33; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 189.
[14]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 214; Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 92; Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 34–35; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 59; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 190; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 203; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi Fransız işgalini 1 Kasım 1919–11 Şubat 1920 olarak verir. Eyicil, "Maraş Savunması," 49. Kerr, Türk resmî anlatımına dayanarak ilk birliğin 29 Ekim'de geldiğini ve ertesi gün şehrin işgal edildiğini yazar. Kerr, Lions of Marash, 62. Kerr'in Ek A'da aktardığı, Near East Relief'ten W. Nesbitt Chambers'ın 1920 tarihli muhtırası ise İngilizlerin yerini Fransızların 29 Kasım 1919'da aldığını yazar; bu tarih diğer kaynaklardaki Ekim sonu–1 Kasım tarihlerinden farklıdır. Kerr, Lions of Marash, 255.
[15]
Kerr, Lions of Marash, 62. Kerr'in aktardığı Abadie'ye göre Maraş'a gelen birlik 412. Alay'ın 5. Bölüğü, Ermeni Lejyonu'nun 1. Taburu ve bir Cezayirli süvari bölüğünden oluşuyordu; Near East Relief'ten Chambers'ın 1920 tarihli muhtırasında ise işgal kuvveti önce yaklaşık 300 Ermeni, 90 Cezayirli süvari ve 80 Fransız olarak, sonra artan mevcutla 3.000'in üzerinde olarak anılır. Kerr, Lions of Marash, 255. Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 92; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54–55.
[16]
Arslanyürek belgeyi "9 Ocak 1919" tarihli olarak verir; Fransızlar Maraş'a Ekim 1919'da girdiğinden yıl bir yazım hatası olabilir. Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 35. Alayın numarası kaynaklarda farklıdır: Arslanyürek 41., Türk resmî anlatımını aktaran Kerr 42., Abadie'ye dayanan Kerr ise 412. Alay'dan söz eder. Kerr, Lions of Marash, 62.
[17]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 31.
[18]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 55.
[19]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 50, 52, 55.
[20]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 53; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 211–12.
[21]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 53.
[22]
Arslanyürek, "İngilizlerin Maraş'ı İşgali," 33.
[23]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 211–12. Eyicil, Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin 29 Kasım 1919'da Elbistan'da kurulduğunu ve Merkez İdare Heyeti'ne Maraşlı üyelerin seçildiğini yazar; aynı makalede şehir merkezindeki kuruluş toplantılarını 29 ve 30 Kasım 1919 akşamlarına tarihler (Aslan Bey'in notlarına dayanarak). Makale bu iki yapı arasındaki ilişkiyi açıklamaz. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 61–63, 63n3.
[24]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 213.
[25]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54, 57; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 213.
[26]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 216. Kuruluş toplantıları için bkz. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 63n3.
[27]
Eyicil, Aslan Bey'in notlarına dayanarak ikinci başkanlığa Refet Hoca'nın, veznedarlığa Hacı Nuri Bey'in ve kâtipliğe tapu memuru Faik'in seçildiğini yazar. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 61–63. Ünalp ikinci başkan olarak tapu memuru Faik Bey'i, başkâtip olarak Kırmacı Hacı Efendi'yi anar. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 216. Günay ise yalnızca başkan yardımcısı olarak Kırmacı Hacı Efendi'yi belirtir. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 56. Bu üç liste aynı tarihli tek bir yönetim kurulu olarak değil, her biri kendi kaynağının aktarımı olarak okunmalıdır.
[28]
Bölgeler Eyicil ve Günay'da şöyle sıralanır: Çavuşlu, Bektutiye, Restebaiye, Acemli, Kayabaşı, Divanlı, Ekmekçi, Cığcığı, Alemli, Hatuniye. Ünalp on bölgeyi farklı adlarla sayar (Bayezitli, Restebiye, Kayabaşı, Divanlı, Alemli, Şekerli, Hatuniye, Ekmekçi, Nahırönü, Devecili). Bölge başkanlarının adları da farklı yazılmıştır; örneğin Çavuşlu için Eyicil'de Çukadarzade Hacı Mehmet, Günay'da Çuhadarzade Hacı Mustafa geçer. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 63–64; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 56–57; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 216.
[29]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 204, 206–7.
[30]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 57; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 65; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 217.
[31]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 65.
[32]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 55–56; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 68–69; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 215. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi olayı, Fransız işgalinin ikinci günü olan 30 Ekim 1919 Perşembe gününe tarihler. Eyicil, "Maraş Savunması," 56.
[33]
Günay olay yerini Çukur Hamamı olarak, Özbey ise ölen askeri Fransız askeri olarak verir. Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 203; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 68–69; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 55–56; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 215.
[34]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 68–69.
[35]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 70.
[36]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 71; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 56. Kerr, Yüzbaşı André'nin 24 Kasım'da 150 jandarmayla geldiğini ve 30 Kasım'da Maraş'tan ayrıldığını yazar. Kerr, Lions of Marash, 70–71.
[37]
Bu tarihi Günay, Ünalp, Eyicil (2020), Özbey ve Kuzgun verir. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 56; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 216; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 72; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 204; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 190. Kerr de olayı 28 Kasım Cuma sabahına tarihler ve Redan'a dayanarak Fransız bayrağının kaleye hiç çekilmediğini, Türk bayrağını ve yeşil sancağı Dr. Mustafa'nın atlıları ile kaleye çıkardığını aktaran farklı bir anlatımı da verir; iki anlatımda da tarih Cuma, 28 Kasım'dır. Kerr, Lions of Marash, 71. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi olayı 30 Kasım 1919 Cuma gününe tarihler; oysa 30 Kasım 1919 pazar, 28 Kasım 1919 cuma gününe denk gelir. Eyicil, "Maraş Savunması," 47, 58.
[38]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 211.
[39]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 76; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 204; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 57.
[40]
Rakamlar Eyicil'e aittir. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 66. Ünalp aynı çarpışmayı Türkoğlu (Eloğlu) kuzeyinde Muallim Hayrullah müfrezesinin pusuya düşmesi olarak anlatır. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 219. Özbey'e göre aynı gün Ermeniler Dönüklü Köyü'nü basmıştır. Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 204.
[41]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 57; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 219. Kuzgun'un incelediği Hâkimiyet-i Millîye bu olayı Arapdar Köyü'ne yönelik bir gece saldırısı olarak, 400 kişilik Ermeni ve Fransız kuvvetinin 6 mitralyöz ve 4 topla geldiğini yazarak anlatır. Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 193.
[42]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 220; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 57.
[43]
Ekim 1919 rakamları için yukarıdaki Fransız İşgali başlığına bkz. Yaklaşık 3.000 sayısı Chambers'a aittir. Kerr, Lions of Marash, 255, 258. 4.000 sayısını Ünalp, "General Querette'nin Maraş'ta topladığı kuvvet" için verir ve yerli Ermenilerin "büyük bir yekûn" tuttuğunu ekler; Günay "bütün engelleme çabasına rağmen 4000 kadar Fransız askeri" der ve kapsamını açıklamaz. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 221; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 58. 7.000 sayısı Ünalp'a aittir ve Normand takviyesi sonrasına ilişkindir; "iki bin Ermeni ile birlikte mevcutları yedi bine yaklaştı" ifadesi 2.000 Ermeni'yi toplama dâhil eder. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 224. Chambers, Maraş'taki Fransız kuvvetini yaklaşık 3.000, yardıma gelen kolu yaklaşık 4.000 kişi olarak tahmin eder; bu iki sayının toplamı Ünalp'ın 7.000'iyle aynı büyüklüktedir, ancak Chambers 2.000 Ermeni'yi ayrıca belirtmez. Kerr, Lions of Marash, 258. Normand kolunun bileşimi için Kerr, Lions of Marash, 146. Bu sayılar farklı tarihlerdeki birlikleri ve takviyeleri kapsadığından birbirinin doğrulaması veya yanlışlaması olarak okunamaz.
[44]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 54, 56–57; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 65, 77–78.
[45]
Rakamlar Ünalp'a aittir. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 222. Kerr, Türk resmî anlatımına dayanarak şehirdeki silahlı savaşçıların sayısını 1.500–2.000 olarak aktarır. Kerr, Lions of Marash, 117–18.
[46]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 80; Kerr, Lions of Marash, 118.
[47]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 222–23; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 58. Toplantıyı Ünalp, Günay ve Özbey 21 Ocak 1920'ye tarihler; Kalaycı Querette'in 20 Ocak'ta bir ihtar beyannamesi yayımladığını, Kuzgun ise aynı tarihte hükûmet binası ile Maraş Kalesi'nin 24 saat içinde teslimini isteyen bir ültimatom verdiğini yazar. Karargâhın Antep'ten Maraş'a nakli Özbey ve Ünalp'ta 13 Ocak, Kalaycı'da 20 Ocak 1920'dir. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 222; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 58; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 205; Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 95; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 193.
[48]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 55. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi teklifi 18 Ocak 1920'ye tarihler. Eyicil, "Maraş Savunması," 62.
[49]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 77; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 205; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60.
[50]
Eyicil, "Maraş Savunması," 47–48, 62–63.
[51]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 77–78.
[52]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 78–80.
[53]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 79. Ünalp Evkaf Müdürü Evliya Efendi'nin bir sokak muharebesinde şehit olduğunu yazar. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 223.
[54]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 58.
[55]
Kuzgun'un incelediği Hâkimiyet-i Millîye'nin haberine göre. Kuzgun bu pasajda Fransızların "saldırı hazırlıklarını tamamlayarak Ermenilerle birlikte yaklaşık 20 top ve birçok makineli tüfekle şehri ansızın işgal ettiğini" yazar; ifade Ocak 1920'deki şehir içi çatışmaların başlangıcına ilişkindir, Fransızların Ekim–Kasım 1919'daki ilk girişine değil. Gazetenin "işgal" sözcüğünü bu askerî harekât için kullanıp kullanmadığı Kuzgun'un aktarımından anlaşılmamaktadır. Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 192–93.
[56]
Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 362–63.
[57]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 57–58, 58n48; Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 220.
[58]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 80. Eyicil aynı makalenin başka bir yerinde Kılıç Ali'nin savaşın üçüncü günü olan 23 Ocak'ta Maraş'a geldiğini de yazar. Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 62.
[59]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 227; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60; Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 83. Kerr'e göre Kılıç Ali ile Arslan Bey 12 Şubat'ta Maraş'ın kuzeydoğusundaki Kerhan'dan gelmiş, Fransız hareketini bildiklerini ve kuşatılmamak için kuvvetlerini kuzeye çektiklerini söylemiştir. Kerr, Lions of Marash, 178.
[60]
Eyicil, "Örgütlü Bir Şekilde Savunulması," 80.
[61]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 58–59.
[62]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 224.
[63]
Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 226. Crathern'in günlüğüne göre 5 Şubat'ta Fransızlar yem kalmadığı için at ve katırları öldürmeye karar vermiştir. Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 363.
[64]
Ünalp, Dr. Mustafa'nın General Querette ile görüşmeye gönderildiğini ve dönüşte Ermeni Hınçak Komitesi üyelerinin ihaneti sonucu öldürüldüğünü yazar. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 225–26. Eyicil'in 2005 tarihli makalesine göre Dr. Mustafa 10 Şubat akşamı Alman Hastanesi'nde Amerikalı Dr. Wilson ve Fransız subaylarla barış için görüşmüş, Albay Thibault ateşkes şartlarını içeren bir yazı vermiş, Dr. Mustafa hastaneden çıktıktan sonra bir suikastta öldürülmüştür; Eyicil failin Ermeniler olduğunu ileri sürer. Eyicil, "Maraş Savunması," 70.
[65]
Ünalp çekilmenin 11 Şubat gece yarısından itibaren soğuk ve yoğun kar altında başladığını, kuvvetlerin 12 Şubat'ta Türkoğlu'na, 13 Şubat'ta Belpınar'a ulaştığını belirtir. Ünalp, "Birinci Dünya Harbi Sonunda," 226–27. Crathern'in günlüğüne göre General Querette 9 Şubat'ta misyonerlere gece yarısı şehrin boşaltılacağını bildirmiş, 10 Şubat'ta boşaltmayı 24 saat ertelemiş; 11 Şubat'ta saat 18.00–21.00 arasında Fransız kuvvetleri ve bazı Ermeniler şehri terk etmiş, General ve maiyeti 22.30'da ayrılmıştır. Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 363. Günay yalnızca Fransızların 11 Şubat gecesi ayrıldığını yazar. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60.
[66]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60.
[67]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 64.
[68]
Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 364, 368. Osmanlı Dışişleri Bakanı Sefa Bey'in Ermenilerin yarısından fazlasının Fransızlarla ayrıldığını söylediği de aktarılır. Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 365. Kerr, Lions of Marash, 196; Eyicil, "Maraş Savunması," 70. Eyicil bu sayıyı The 22 Days of Marash, Kerr (196) ve Yetişgin'e dayandırır. Eyicil, "Maraş Savunması," 70n51.
[69]
Kerr, 11 Şubat'ta dört yerleşkede sayılan 9.700 kişiyi bildirir; Fransızlarla kaçanların sayılmadığını da ekler. Kerr, Lions of Marash, 181. Kuzgun 10.000 sayısını ve 1922 tarihini Dinçaslan'a (2009) dayandırarak verir; Hâkimiyet-i Millîye'ye ait bir haber olarak sunmaz. Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 198.
[70]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60–61; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 196. Hâkimiyet-i Millîye'nin 21 Şubat 1920 tarihli haberinde yaralıların şehrin batı ve doğusunda açılan iki hastaneye gönderildiği ve Amerika Salib-i Ahmer Heyeti'nin tedaviye katkı yaptığı da yazılıdır. Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 196. Kerr, 200 ölü ve 500 yaralı rakamını Genelkurmay raporuna dayandırır (Saral, Türk İstiklâl Harbi, IV, 97) ve bu rakamların yalnızca nizamî birlikleri (9. Kafkas Piyade'nin 3. Taburu ve iki süvari bölüğü) kapsayabileceğini belirtir. Kerr, Lions of Marash, 195.
[71]
Eyicil'in 2005 tarihli makalesi bu bilgiyi sonuç maddelerinde verir ve 75. sayfadaki dipnotta ATASE, Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör 1162, Dosya 153/81, Belge 2-12'yi gösterir. Makalenin Türkçe özeti "4.000 Müslüman şehit", İngilizce özeti "yaklaşık 4.000 kayıp (casualties)" yazar; metinde ise "4000 kişi şehit oldu" ifadesi geçer. Bu belge doğrudan incelenememiştir. Eyicil, "Maraş Savunması," 47–48, 75. Kerr'in 4.500 rakamı, Robert A. Lambert'in Maraş mutasarrıfına atfen 19 Mayıs 1920'de Binbaşı Nicol'a yazdığı bir rapora dayanır; Lambert'in 11 Mart 1920 tarihli raporunda ise Antep mutasarrıfının 29 Şubat'ta 6.000–7.000 ölü (4.000'i Ermeni) tahmin ettiği, "son tahminlerin" 8.000 Ermeni ve 4.500 Türk olduğu yazılıdır. Kerr, Lions of Marash, 3, 195.
[72]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60n58.
[73]
Sırasıyla: Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60; Eyicil, "Maraş Savunması," 75; Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 197, Hâkimiyet-i Millîye, 21 Şubat 1920; Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 369, The Sun and New York Herald, 9 Mart 1920. Ölen Fransız askerlerinin çoğunun Amerika'dan gelen gönüllü Ermeniler olduğunu düşünen yazarlar da vardır. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60. Amerikan Hastanesi'nde görevli Dr. Mabel Elliott, 900 donmuş veya yaralı ayak vakasına şahit olduklarını ve Fransız yaralıların tamamının Senegalli ve Faslı olduğunu bildirmiştir. Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 369. Kerr, Brémond'un 1.200 zayiat tahminini birlik raporlarıyla karşılaştırır: 412. Alay için 223 zayiat (101 yaralı), Normand kolu için 11 ölü ve 35 yaralı (ayrıca 150 donma vakası), Ermeni Lejyonu için 50 ölü ve 100 yaralı bildirilmiştir; Kerr bu toplamdan yaklaşık 630 zayiatın açıklanamadığını, bunların Cezayirli ve Senegalli taburların zayiatı olabileceğini yazar. Kerr, Lions of Marash, 195. Chambers'ın muhtırasında Maraş'taki yaklaşık 3.000 Fransız askerinin yaklaşık 800'ünü kaybettiği "söylendiği" belirtilir. Kerr, Lions of Marash, 258.
[74]
Sırasıyla: Kuzgun, "Hâkimiyet-i Millîye Gazetesine Göre," 195, Kuzgun bu haberi Chorbajian'a (1979) dayanarak The Armenian Review'dan aktarır ve Hâkimiyet-i Millîye'ye ait olarak sunmaz; Kerr, Lions of Marash, 258, Chambers'a göre Fransızların çekilişi sırasında 3.000–4.000, şehri terk etmeye çalışırken 2.000 ve Fransızlarla yürüyüş sırasında yaklaşık 1.000 Ermeni ölmüştür; Kerr, Lions of Marash, 3; Kerr, Lions of Marash, 195–96, Kerr sancaktaki yaklaşık 24.000 Ermeni'den 9.700'ünün şehirde kaldığını ve 2.400'ünün İslahiye'ye ulaştığını, geri kalan 11.900 kişinin şehirde, köylerde veya yolda öldüğünü hesaplar; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 50, rapor tarihini vermez; Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60; Eyicil, "Maraş Savunması," 75; Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 367–68. Çabuk, ABD basınındaki Ermeni ölü sayılarını abartılı bulur; bu rakamların önemli bölümünün şehirdeki Amerikalı misyonerlerin raporlarına, raporların kaynağının ise büyük ölçüde Ermenilere dayandığını ve Türk kayıplarına yer verilmediğini savunur. Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 367, 369–70. Bu değerlendirme yazarın yorumudur.
[75]
Kerr, Lions of Marash, 3, 181, 196. Son rakam Kerr'in kendi toplamı değil, bu üç sayıdan yapılan çıkarımdır (22.000 − 9.700 − 3.400 = 8.900); Kerr'in mutasarrıfa atfettiği yaklaşık 9.000 ile aynı büyüklüktedir. Kerr'in 11.900'lük hesabı ise 24.000'lik sancak nüfusundan ve 2.400 kişinin İslahiye'ye ulaşmasından hareket eder. Kerr, Lions of Marash, 195–96.
[76]
Chambers'ın muhtırasında 15.000–16.000 sayısı, çekilişten sonra şehirde hâlâ bulunması beklenen Ermeniler için verilir, ölüler için değil; aynı yerde Maraş'taki Amerikalılardan gelen son telgrafta 10.000 yoksul kişiden söz edildiği de yazılıdır. Kerr, Lions of Marash, 258. Eyicil bu sayıyı ATASE belgesine bağlı sonuç maddesinde ölü olarak yazar ve kapsamı açıklamaz. Eyicil, "Maraş Savunması," 75.
[77]
Birinci anlatım Günay'a, ikincisi Özbey'e aittir. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 62; Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 206. Eyicil'in 2005 tarihli makalesi 1.000 ev, 350 dükkân, 5 cami, 10 kilise ve 15 okulun harap olduğunu, 700.000 lira maddi zarar bulunduğunu yazar. Eyicil, "Maraş Savunması," 75.
[78]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 62.
[79]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 60–61.
[80]
Ömer Osman Umar ve Melek Yenisu, "Gizli Antlaşmalar Çerçevesinde San Remo Konferansı'nda Ortadoğu'yu Şekillendirme Çabaları," Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 36, sy. 101 (Bahar 2020): 51, 56, 59. Günay, Fransızların Maraş'tan çekildiği haberinin konferans üzerinde etkili olduğunu değerlendirir ve konferansın "bir karar alamadan dağıldığını" yazar; bu ifade Londra görüşmelerine ilişkin Yenisu ve Umar'ın anlatımıyla bağdaşmaz. Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 63. Yenisu ve Umar'ın makalesi Maraş'ın boşaltılmasını konferansın gündemi arasında anmaz. Maraş haberinin diplomatik görüşmelerde etkili olmuş olması, konferansın hiçbir karar alamadığı veya yalnızca bu nedenle dağıldığı anlamına gelmez.
[81]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 63.
[82]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 64.
[83]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 64.
[84]
Günay, "Millî Mücadelenin İlk Zaferi," 65; Kahramanmaraş Valiliği, "Vali Ömer Faruk Coşkun'un Maraş'a 'Kahraman' Unvanı Verilişinin 48. Yıldönümü Mesajı," 6 Şubat 2021, erişim 28 Eylül 2026, https://www.kahramanmaras.gov.tr/vali-omer-faruk-coskunun-marasa-kahraman-unvani-verilisinin-48-yildonumu-mesaji.
[85]
Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 99, 108.
[86]
Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 97, 109.
[87]
Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 102–3, 109.
[88]
Çabuk, "Amerika Birleşik Devletleri Gazetelerinde," 367.
[89]
Kalaycı, "Yerli ve Yabancı Basında," 97–98.
[90]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 204, 206–7, 212–15.
[91]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 203–4, 206.
[92]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 207.
[93]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 208.
[94]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 207, 209.
[95]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 209–10.
[96]
Özbey, "Taşınmaz Kültürel Miras," 206, 212.
Tarih | 21 Ocak – 11 Şubat 1920 (başlangıç tarihi kaynaklarda 20–22 Ocak arasında değişir) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Yer | Maraş (bugünkü Kahramanmaraş) | ||||||||
Olay | Silahlı direniş ve kuşatma | ||||||||
Taraflar | Kuva-yı Milliye ve Maraş halkı; Fransız kuvvetleri ve Ermeni birlikleri | ||||||||
Komutanlar | Aslan Bey (Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı), Kılıç Ali, Yörük Selim; Fransız tarafı: General Querette | ||||||||
Sonuç | Fransız kuvvetlerinin 11 Şubat 1920 gecesi şehri boşaltması | ||||||||
Kayıplar | Kaynaklara göre çok farklıdır; güvenilir bir toplam bilanço oluşturulamamaktadır | ||||||||
Sonraki Gelişmeler | 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması; 1925'te kırmızı şeritli İstiklal Madalyası; 1973'te "Kahraman" ünvanı verilmesi | ||||||||
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Maraş Savunması" maddesi için tartışma başlatın
Arka Plan
Şehrin Nüfusu
İngiliz İşgali
Fransız İşgali
Direnişin Örgütlenmesi
Elbistan Merkezi
Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
Silah ve Cephane
İlk Direniş Hareketleri
Sütçü İmam Olayı
Bayrak Olayı
Querette ve Çevre Çatışmaları
Tarafların Kuvvetleri
Savunmanın Seyri
Şehir İçi Çatışmalar
Takviyeler ve Çekilme Hazırlığı
Fransız Kuvvetlerinin Çekilmesi
Kayıplar
Tahribat
Savunma Sonrası Süreç
Teslim Alma ve Asayiş
Siyasi Sonuçlar
Ünvan ve Ödüller
Basındaki Yansımalar
Anma ve Kültürel Miras
Savunmanın Mekânları
Sonradan Yapılanlar
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.
