Ana YazarBünyamin ERUL13 Temmuz 2026 13:50

Mastaba, sözlükte tezgah, seki, sedir, teras, yerden yükseltilen taş yapı, namazgâh vb. anlamlara gelmektedir. Geleneksel olarak Eski Mısır piramitlerinde ölen kralın gömüldüğü kısma mastaba adı verilmekteydi. Bazen de bu mezarların tamamına mastaba denilmekteydi. Bu yönüyle zaman zaman “piramit”le aynı anlamda kullanılıyor olsa da esasında mezarların üzerinde bulunan ve piramidin kerpiçten yapılmış üst kısmını ifade etmektedir (Cooke, 2020: 12; Collins Dictionary, t.y.)Mastabanın Filistin kültürü ve mimarisi açısından iki önemli anlamı bulunmaktadır İlkinde mastaba, üzerinde ilim tahsil edilen bir tür açık hava dersliği veya sınıfı diyebileceğimiz özel mekanlardır. Mescid-i Aksâ külliyesinin farklı yerlerine yayılmış biçimde, hicrî 6. asırdan itibaren çeşitli dönemlerde inşa edilen 41 mastaba bulunmaktadır. Biri daire şeklinde olmak üzere, diğerlerinin tamamı kare veya dikdörtgen biçiminde olup yerden yarım ila bir metre yüksekliğinde düz taş yapılardır. Farklı büyüklüklerde ve tarzlarda inşa edilen bu sınıfların çoğunun üzeri açık olup, birkaçı hariç kıble yönünde taştan veya basit bir demirle çevrili mihraba sahiptir. Ayrıca, bazılarında iki veya üç basamak bulunduğu gibi bazılarının mihraplarının arkasında da sebil/çeşme yahut bir tarafında abdest almak için abdestlikler vardır. Bazı mastabalar üzerine kubbeli tek katlı binalar yapıldığı gibi bazılarının üzerinde veya etrafında yükselen ağaçlar, mastabaları gölgelenmektedir (Erul, 2017a: 25; Tiryaki, 2006: 359).Mastaba, ikinci olarak Filistin köy evi mimarisi ile ilgilidir. Filistin köy evi, 17. yüzyıldan itibaren seyahatnâmelerde, denemelerde ve çizimlerde tanımlanmış ve belgelenmiştir. Bu evler iki bölüme ayrılmaktadır: Evin girişinde veya girişine yakın, qa’ el-beyt olarak bilinen alt kat ve mastaba olarak bilinen, yaşamak ve yemek için kullanılan üst kat bulunmaktadır (Fuchs, 1998: 158-174).Mastabalar, Filistin’deki eğitim kültürü açısından önemli bir yere sahiptir. İklimin elverişli olduğu aylarda çeşitli ilim dallarında talebe yetiştirmek ve gerektiğinde de namaz kılmak için yapılmışlardır. Her birinin özel adı olan bu mastabalarda tarih boyunca çok önemli ilim adamları dersler vermiştir. Mastabaların bir kısmı Memlükler, bir kısmı ise Osmanlılar döneminde inşa edilmiştir. Ebû Bekir Mastabası, Zühûr Mastabası, Kubbetu Musa Mastabası, Busayrî Mastabası, Kayıtbay Sebili Mastabası, Süleyman Sebili Mastabası, Gazzâlî Mastabası, Burak Musallası Mastabası, Esbât Kapısı Mastabası, Cenazeler Mastabası vb. bunlardan bazılarıdır. Tarih boyunca bu mastabalarda, alimler ve talebeler arasında pek çok ders halkaları gerçekleştirilmiş, nice ilim sohbetleri ve değerli müzakereler yapılmıştır. Ayrıca bu mastabalar, Kur’ân okumak, ilim müzakere etmek, namaz kılmak, zikir yapmak, itikafa girmek, toplantı yapmak gibi çeşitli amaçlarla da kullanmışlardır. Günümüzde birçoğu varlığını sürdürmekte olan bu mastabaları Müslümanlar, üzerinde oturmak, dinlenmek, Kur’ân okumak, zikir yapmak, namaz kılmak vb. çeşitli amaçlarla kullanmaya devam etmektedirler (Erul, 2017a: 22-30; Erul, 2017b; Akın 2024: 40).Kudüs halkı ve Filistinliler mastabaların önemini ve işlevinin kısmen farkında olsalar da dışarıdan gelen ziyaretçiler için mastabaların önemi yeterince bilinmemektedir. Bu nedenle mastabalar hakkında bilgi verilmesi ve birkaç tanesi üzerinde geçmişte olduğu gibi ders halkaları düzenlenmesi ve geleneksel açık ders halkalarının yeniden ihya edilmesi Filistin kültürünün yaşatılması açısından önemlidir.Okuma ÖnerileriAkın, Murat (2024). “Gazzâlî’nin Kudüs Günleri”. Uluslararası Kudüs’te İz Bırakan Alimler Sempozyumu. Ankara: Nida Akademi, 32-49.