Mihrimah Sultan Camii

Mihrimah Sultan Camii, İstanbul’un Üsküdar ilçesinde, iskele meydanında konumlanan ve Mihrimah Sultan adına, Mimar Sinan tarafından inşa edilen bir Osmanlı dönemi camisidir. Yapı, klasik Osmanlı cami mimarisinin özelliklerini yansıtan plan düzeni ve kubbe sistemiyle tanımlanmakta olup, Sinan’ın erken dönem eserleri arasında yer almaktadır.^【1】

Yapım Süreci ve Banisi

Mihrimah Sultan Camii, Osmanlı padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın kızı Mihrimah Sultan adına inşa ettirilmiştir. Yapının banisi Mihrimah Sultan olup, caminin yapımı 16. yüzyılda Osmanlı mimarisinin başmimarı olan Mimar Sinan’a verilmiştir.^【2】

Cami, Sinan’ın mimarlık kariyerinin erken dönemine tarihlenmektedir. Bu dönem, klasik Osmanlı cami mimarisinin biçimsel unsurlarının sistemli bir şekilde geliştirildiği bir evreye karşılık gelmektedir. Yapının plan kurgusu, merkezi kubbeyi üç yönden destekleyen yarım kubbe düzeniyle şekillendirilmiş olup, bu yaklaşım Sinan’ın erken uygulamaları arasında yer almaktadır.^【3】

Yapının inşa süreci, Üsküdar iskele meydanındaki konumu dikkate alınarak planlanmıştır. Cami, hem deniz ulaşımıyla bağlantılı bir noktada yer almakta hem de bulunduğu alanın topoğrafik ve kentsel özelliklerine uygun biçimde konumlandırılmıştır. Bu durum, yapının Osmanlı şehircilik anlayışı içerisinde kamusal ve işlevsel bir merkez olarak tasarlandığını göstermektedir.^【4】

Mimari Özellikler

Mihrimah Sultan Camii dikdörtgen planlı bir yapıdır. On metre çapındaki ana kubbe üç yönden yarım kubbelerle desteklenmiş olup, ön cephede yarım kubbe bulunmamaktadır. Yapının iki minaresi tek şerefelidir. Mukarnaslı mihrabı ve mermer minberi klasik Osmanlı mimarisinin unsurlarını yansıtmaktadır.^【5】

Caminin yüksek tavanlı iç mekân düzeni klasik dönem mimari anlayışıyla şekillenmiştir. Son cemaat yerini dolanan revaklı bölüm bulunmaktadır. Yapının denize bakan tarafında yirmi köşeli mermer bir şadırvan yer almaktadır. Avlu düzeni önden diğer bazı tarihî camilere kıyasla daha dar olup, sağ yanda ve kıble duvarı yönünde daha geniş bir alan bulunmaktadır.^【6】

Külliye Düzeni

Mihrimah Sultan Camii, yalnızca bir ibadet yapısı olmayıp, çeşitli sosyal ve işlevsel birimlerden oluşan bir külliyenin merkezinde yer almaktadır. Külliye bünyesinde medrese, sıbyan mektebi, han, türbe ve çeşmeler gibi yapılar bulunduğu kaynaklarda belirtilmektedir.^【7】

Zaman içerisinde külliyeye ait bazı yapılar ortadan kalkmıştır. İmaret-tabhâne, han, kasır ve muvakkithane gibi birimlerin günümüze ulaşmadığı; hamam ve hanın ise 1936 yılında yıkılarak yerlerine yeni yapıların inşa edildiği ifade edilmektedir.

Mevcut durumda külliyenin bazı unsurları varlığını sürdürmekle birlikte, bazı bölümleri işlev değişikliğine uğramış ya da tamamen ortadan kalkmıştır. Bu durum, külliyenin tarihsel süreç içerisinde geçirdiği dönüşümleri göstermektedir.^【8】

Zaman İçindeki Değişiklikler

Mihrimah Sultan Camii, inşa edildiği dönemden günümüze kadar çeşitli fiziksel ve işlevsel değişikliklere uğramıştır. Külliyeye bağlı imaret-tabhâne, han, kasır ve muvakkithane gibi bazı yapılar zamanla ortadan kalkmış; hamam ve hanın ise 1936 yılında yıkılarak yerlerine yeni yapıların inşa edildiği belirtilmektedir.^【9】

Yapıya ait bazı unsurlar farklı dönemlerde onarım görmüş ve külliyenin belirli bölümleri işlev değişikliğine uğramıştır. Bu süreç, yapının tarihsel süreklilik içinde korunmaya çalışıldığını ve aynı zamanda değişen ihtiyaçlara göre yeniden düzenlendiğini göstermektedir.

Ayrıca 1831 yılında II. Mahmud’a ait bir tuğranın, cami bünyesindeki bir çeşmenin ayna taşına yerleştirildiği ifade edilmektedir.^【10】

Sembolik Özellikler

Mihrimah Sultan Camii’nin konumu ve adlandırılması, kaynaklarda sembolik bir çerçevede ele alınmaktadır. Caminin bulunduğu noktadan ve belirli yüksek noktalardan bakıldığında, özellikle Nisan ve Mayıs aylarında sabah güneşin minareler arasından doğuşunun izlenebildiği belirtilmektedir.^【11】

Aynı doğrultuda, belirli günlerde ayın doğuşunun da minareler arasından gözlemlenebildiği ifade edilmektedir. Bu durum, “Mihr ü Mah” (Güneş ve Ay) anlamına gelen isimle ilişkilendirilmekte ve yapı ile ad arasında sembolik bir bağ kurulduğu belirtilmektedir.^【12】