Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi

Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi, Türkiye Cumhuriyeti döneminde inşa edilen ilk Süryani kilisesi olarak İstanbul’da Süryani Kadim Ortodoks cemaatine hizmet vermek üzere planlanmış ve hayata geçirilmiş bir ibadet yapısıdır. Kilise, Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi’nin tarihsel ve kurumsal sürekliliği çerçevesinde, cemaatin ibadet ve toplumsal ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak inşa edilmiştir.

Tarihsel Arka Planı

Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi’nin inşa süreci, Türkiye’de Süryani cemaatinin uzun yıllar boyunca yeni bir kilise yapma imkânına sahip olmamasıyla ortaya çıkmıştır. Cumhuriyet’in ilanından sonra Süryani Kadim Ortodoks topluluğu, ibadetlerini büyük ölçüde mevcut ve tarihsel kilise yapılarında sürdürmüş, yeni bir kilise inşası gündeme gelmemiştir. Bu durum, Mor Efrem Kilisesi’ni tarihsel açıdan ayırt edici kılmıştır.

Kilise projesinin gündeme gelmesi ve hayata geçirilmesi, devlet kurumları ile Süryani Kadim Ortodoks Patrikliği arasında yürütülen resmi süreçler sonucunda mümkün olmuştur. Yapının temeli 2019'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın da katıldığı törenle atılmış ve bu gelişme kamuoyunda Cumhuriyet tarihindeki ilk Süryani kilisesi inşası olarak yer almıştır. Bu süreç, Türkiye’de dini azınlıkların ibadet mekânlarına ilişkin hukuki ve idari uygulamalar bağlamında da dikkat çekmiştir. Kilise şu an İstanbul'da bulunan yaklaşık 17 bin Süryani'ye hizmet vermektedir.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, kilisenin temel atma töreninde gerçekleştirmiş olduğu konuşmasında eski İstanbul Büyükşehir Belediyesi Başkanları Kadir Topbaş ve Mevlüt Uysal'ın süreç boyunca vakfa her türlü desteği sağladığını, Vatikan temsilcilerinin de gereken adımları atmasıyla Süryani vatandaşların kendilerine ait bir kiliseye kavuşma imkanı elde ettiğini dile getirmiştir. ^【1】

Kilisenin İnşa Süreci ve Açılışı

Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi’nin inşaat süreci, belirli aşamalar hâlinde ilerlemiş ve zaman içerisinde kamuoyuna düzenli olarak yansımıştır. İnşaatın ilerleyişine dair haberlerde, yapının mimari ve teknik yönleri kadar, sürecin idari ve hukuki boyutlarına da yer verilmiştir.

Kilise, inşaat sürecinin tamamlanmasının ardından 8 Ekim 2023'te Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın katıldığı törenle ibadete açılmış ve ilk ayin gerçekleştirilmiştir. İlk ayin, Süryani Kadim Ortodoks ruhani liderlerinin katılımıyla yapılmış ve yapı fiilen dini işlevini yerine getirmeye başlamıştır.

Yeşilköy'de Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın katılımıyla gerçekleşen açılış törenine ve kilisede yapılan ayine, Süryani cemaatinin liderleri ve mensuplarının yanı sıra bazı dini cemaatlerin temsilcileri katılım sağlamıştır. Yurt içi ve yurt dışından ayine katılan diğer cemaatlerin temsilcileri kiliseye haç, buhurdanlık, şamdanlık gibi hediyeler sunmuştur.

Kilisenin açılış töreninde, Latin Katolik Mezarlığı'nın üzerine yapıldığına yönelik iddiaların bulunduğunu aktaran İstanbul Süryani Kadim Vakfı Başkanı Sait Susin, iddialara şu sözleriyle cevap vermiştir:

"Kilise mezarlığın üstünde yapılmamıştır, mezarlığın boş alanına yapılmıştır. İnşaata geçmeden önce Müzeler Müdürlüğünün kontrolünde kayıp araştırması yapılmış ve herhangi bir mezar bulunmadan inşaata geçilmiştir. Arazinin mülkiyeti İstanbul Büyükşehir'de olmasına rağmen kardeş Katolik cemaatinin onayı olmadan hiçbir işlem yapmadık. Daha önce bu alanda tescilli bir cadde ve yalnız bir mezar olmasına rağmen şimdi bütün mezarlar tescil edilmiş, daha önce tinercilerin barınma alanı haline gelen, çatısı uçmuş olan şapel, aslına uygun olarak restore edilmiştir. Kilisemizin arkasında onu da görebilirsiniz. Bu kilise ibadethane olarak kullanıldığı sürece cemaatimize tahsis edilmiştir."^【2】

Yeşilköy'de Latin Katolik Mezarlığı'nın bulunduğu alanın 700 metrekarelik bölümüne inşa edilen kilisenin çan kulesinin yapımında Mardin'deki manastırlardan esinlenilmiştir. Beş katlı olarak projelendirilen kilisenin bir katı, ayin bittikten sonra cemaatin toplanacağı, vaftiz, taziye ve düğün gibi törenler ile toplantı ve konferansların yapılacağı kültür salonuna ayrılmıştır. Giriş katında, ayinlerin yapılacağı bölümün bulunduğu kilisede, metropolitlik yaşam alanı, misafir odaları ve otopark da yer almaktadır. İç tavan yüksekliği yaklaşık 10 metreyi bulan kilisenin duvar ve zemininde mermer malzeme tercih edilmiş, yapının kapı ve pervazlarını süsleyecek ahşaplar ise oyma sanatıyla şekillendirilmiştir.

Dini ve Toplumsal İşlevi

Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi, Süryani Kadim Ortodoks cemaatinin İstanbul’daki ibadet ihtiyacını karşılamak üzere hizmet vermektedir. Kilise, düzenli ayinlerin yanı sıra vaftiz, nikâh ve cenaze gibi dini ritüellerin icra edildiği bir merkez olarak kullanılmaktadır. Bu yönüyle yapı, cemaatin kurumsal dini yaşamının sürdürülebilirliğine katkı sağlamaktadır. Yapının ibadete açılmasıyla birlikte Süryani Kadim Ortodoks topluluğu, Cumhuriyet döneminde ilk kez kendilerine ait yeni bir kilisede ibadet etme imkânına kavuşmuştur.