Mudanya Ateşkes Antlaşması (1922)

Türk Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhasını sona erdirerek diplomatik süreci başlatan ve 11 Ekim 1922 tarihinde imzalanan bir mütarekedir. Antlaşma, Anadolu’daki Yunan işgalinin Büyük Taarruz ile kesin bir Türk zaferiyle sonuçlanmasının ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Hükümeti ile İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa ve İtalya) arasında imzalanmıştır. Bu belge, Türkiye’nin askerî kazanımlarını siyasi bir başarıya dönüştürmüş ve Lozan Barış Antlaşması’na giden yolu açmıştır.

Konferansa Giden Süreç ve Diplomatik Arka Plan

26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz sonucunda Türk ordusu, 9 Eylül’de İzmir’e girerek Anadolu’daki Yunan kuvvetlerini temizlemiştir. Bu başarının ardından stratejik hedef, hâlen işgal altında bulunan Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar bölgesinin kurtarılması olarak belirlenmiştir. Türk birliklerinin Boğazlar bölgesine (Çanakkale ve İzmit) yönelmesi, İngiltere ile Türkiye arasında "Çanakkale Krizi" olarak bilinen bir gerginliğe yol açmıştır.

İngiltere Başbakanı Lloyd George, Boğazlar’ı ve İstanbul’u korumak için gerekirse savaşmayı göze almış, ancak müttefikleri Fransa ve İtalya’dan askerî destek alamamıştır. Kamuoyunun yeni bir savaşa karşı olması ve İngiliz dominyonlarının yardım taleplerini reddetmesi üzerine İtilaf Devletleri, 23 Eylül 1922 tarihinde TBMM’ye bir nota göndererek ateşkes görüşmelerine başlanmasını ve Meriç Nehri’ne kadar Doğu Trakya’nın Türklere verileceğini bildirmiştir. Mustafa Kemal Paşa, bu teklifi kabul ederek görüşmelerin Mudanya’da yapılmasını ve TBMM temsilciliğine Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’nın atanmasını kararlaştırmıştır.

Mudanya Konferansı ve Görüşmeler

Konferans, 3 Ekim 1922 tarihinde Mudanya’da, Rus asıllı tüccar Alexander Ganyanof’a ait mermer bir konakta başlamıştır. Görüşmelere TBMM adına İsmet Paşa, İngiltere adına General Harrington, Fransa adına General Charpy ve İtalya adına General Mombelli katılmıştır. Yunan temsilcisi General Mazarakis ve Albay Sarıyanis ise doğrudan görüşmelere katılmayarak rıhtımda bir gemide beklemiş, süreci buradan takip etmişlerdir.

Görüşmeler oldukça çetin ve zaman zaman gergin geçmiştir. Özellikle Doğu Trakya’nın boşaltılma takvimi ve tarafsız bölgelerin sınırları gibi konularda ciddi fikir ayrılıkları yaşanmıştır. İsmet Paşa’nın tavizsiz tutumu ve Mustafa Kemal Paşa’nın, taleplerin kabul edilmemesi hâlinde ordunun İstanbul üzerine yürümesi talimatını vermesi üzerine İtilaf Devletleri geri adım atmak zorunda kalmıştır. 11 Ekim 1922 sabahı saat 06.00’da antlaşma metni taraflarca imzalanmıştır.

Antlaşmanın Önemli Maddeleri

14 maddeden oluşan Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın temel hükümleri şunlardır:

• Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki silahlı çatışmalar antlaşmanın yürürlüğe girmesiyle durdurulacaktır.
• Yunan kuvvetleri, Doğu Trakya’yı (Meriç’in sol kıyısına kadar) 15 gün içinde boşaltacaktır.
• Boşaltılan bölgeler İtilaf Devletleri üzerinden 30 gün içinde TBMM mülki idaresine devredilecektir.
• Türk tarafı, barış antlaşması imzalanıncaya kadar bölgede güvenliği sağlamak için 8.000 kişilik bir jandarma birliği bulundurabilecektir.
• İstanbul ve Boğazlar bölgesi TBMM Hükümeti’ne bırakılacak; ancak barış antlaşmasına kadar İtilaf Devletleri burada sınırlı kuvvet bulundurmaya devam edecektir.

Antlaşmanın Sonuçları ve Önemi

Mudanya Ateşkes Antlaşması, Türk tarafı için büyük bir siyasi ve diplomatik zaferdir. Bu belge ile Doğu Trakya ve İstanbul, tek bir mermi atılmadan diplomatik yolla geri alınmıştır. Antlaşmanın diğer önemli sonuçları şunlardır:

• Mondros Ateşkes Antlaşması geçersiz kılınmış ve TBMM Hükümeti, İtilaf Devletleri tarafından resmî bir muhatap olarak tanınmıştır.
• İngiltere’nin Türk karşıtı politikaları iflas etmiş ve Başbakan Lloyd George hükümeti istifa etmek zorunda kalmıştır.
• Türkiye’nin bağımsızlığını tescil eden Lozan Barış Antlaşması’na zemin hazırlanmıştır.