Mukabele

Mukabele, sözlükte “iki şeyi birbiriyle karşılaştırmak” anlamına gelen bir kelime olup terim olarak Kur’ân-ı Kerîm’in bir kişi tarafından okunup diğer kişiler tarafından takip edilmesi suretiyle topluca hatim indirme geleneğini ifade eder.^【1】

İslâm toplumlarında özellikle üç aylar ve Ramazan ayında yaygın biçimde uygulanan mukabele, genellikle cami, mescid ve evlerde hâfızların Kur’ân tilâveti yapması ve dinleyenlerin mushaf üzerinden takip etmesi şeklinde gerçekleştirilir. Zamanla bu karşılıklı okuma geleneği doğrudan hâfızların okuyuşunu ifade eden bir terim hâline gelmiştir.

Tarihî Kökeni

Mukabele geleneğinin temelinin, Kur’ân-ı Kerîm’in nüzul sürecinde Hz. Cebrâil’in Ramazan aylarında Hz. Muhammed ile o ana kadar inen âyetleri karşılıklı olarak okuyup kontrol etmesine dayanmaktadır.^【2】

Bu karşılıklı okuma faaliyeti Hz. Peygamber’in vefatından önceki son Ramazan'da iki defa gerçekleşmiş ve bu uygulama “arza-i ahîre” olarak adlandırılmıştır.^【3】 Kur’ân’ın Ramazan ayında indirilmeye başlanması ve bu ayda yapılan ibadetlerin faziletli kabul edilmesi, mukabele geleneğinin yaygınlaşmasında etkili olmuştur.

Hatim Geleneği ile İlişkisi

Mukabele, Kur’ân-ı Kerîm’in baştan sona okunmasını ifade eden hatim geleneğiyle doğrudan bağlantılıdır. Mukabelede bir kişi Kur’ân okurken diğer kişiler onu takip eder ve belirli bir süre sonunda Kur’ân’ın tamamı okunarak hatim gerçekleştirilir. Kur’ân okumanın ve dinlemenin ibadet olması, toplu Kur’ân meclislerinin rahmet ve bereket vesilesi sayılması anlayışı, mukabele uygulamasının dinî hayat içinde yerleşmesini sağlamıştır.

İlk Dönem Uygulamaları

Sahâbe döneminde Ramazan aylarında Kur’ân okumaya özel önem verildiği, bazı sahâbîlerin aile fertlerini bir araya getirerek mukabele okudukları nakledilmektedir.^【4】 Kur’ân’ı güzel okuyan kimselerin dinlenmesi ve tilâvetin doğru biçimde sürdürülmesi, mukabele geleneğinin erken dönem özellikleri arasında yer alır.

İslâm Tarihinde Mukabele Geleneği

Mukabele uygulaması zamanla camiler dışında medrese, tekke, ev ve saray gibi farklı mekânlarda da yaygınlaşmıştır. İslâm devletlerinde saraylarda Kur’ân-ı Kerîm tilâveti için görevlendirilen hâfızların bulunduğu bilinmektedir.

Osmanlı döneminde camilerde namazlardan önce birer cüz okumakla görevli “cüzhan” adı verilen görevliler bulunmuş, ayrıca bazı konaklarda sahurdan sonra mukabele okunması gelenek hâline gelmiştir.

İstanbul’da Topkapı Sarayı Hırka-i Saadet Dairesi’nde mukabele okunması uygulaması uzun süre devam etmiştir.

Osmanlı döneminde padişahların da hatim meclislerine katıldığı bilinmektedir. Bu bağlamda III. Selim’in Ramazan aylarında mukabele meclislerine iştirak ettiği aktarılır. İstanbul’da özellikle Eyüp Sultan Camii’nde okunan hatimlerin ayrı bir fazileti olduğu kabul edilmiştir.^【5】

Okuyuş Usulü

Mukabelede Kur’ân’ın orta bir hızla ve tertîl üzere okunması tavsiye edilmiştir. Dinleyenlerin rahat takip edebilmesi için hâfızın mushafa bakarak okuması faziletli görülmüştür.^【6】 Bu yönüyle mukabele, Kur’ân’ın doğru ve düzenli okunmasını sağlayan ibadet ve eğitim niteliği taşıyan bir gelenek haline gelmiştir.

Kur’an Eğitimindeki Yeri

Mukabele, Kur’an’ın doğru okunmasını ve nesilden nesile aktarılmasını sağlayan önemli uygulamalardan biri olarak kabul edilir. Karşılıklı okuma ve dinleme yöntemi, kıraat öğretiminde müşâfehe esasına dayanan eğitim anlayışının devamı niteliğindedir.

Kur’an tilâvetinin dinlenmesi ve tekrar edilmesi, öğrencilerin okuyuşlarını geliştirmeleri ve ezberlerini korumaları açısından eğitimsel bir işlev de taşır. Mukabelelerin bu yönüyle Kur’an öğretiminde pedagojik bir araç olarak değerlendirildiği ifade edilmektedir.

Farklı Coğrafyalarda Mukabele

Mukabele geleneği İslâm dünyasının çeşitli bölgelerinde farklı uygulamalarla sürdürülmektedir. Balkanlar’da üç ayların başlangıcından itibaren mukabele okunabildiği gibi Mısır’da camilerde ve medya yayınlarında düzenli Kur’ân tilâveti yapılmaktadır. Hint alt kıtasında ise mukabele daha çok hâfızların birbirlerini dinlemesi şeklinde uygulanmaktadır.

Günümüzde Mukabele

Günümüzde Türkiye’de mukabeleler genellikle Ramazan'ın ilk günü başlamakta ve arefe günü tamamlanmaktadır. Hatim duası çoğunlukla Ramazan sonunda veya Kadir Gecesi'nde yapılır.^【7】

Mukabeleler camilerde olduğu gibi evlerde de gerçekleştirilmekte, ayrıca radyo ve televizyon yayınları aracılığıyla da takip edilmektedir. Ev ortamında özellikle kadınların bir araya gelerek mukabele dinlemesi yaygın bir uygulamadır.