Narsisizm

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusu, insanın özünü qeyri-adi dərəcədə dəyərli və önəmli görməsi ilə xarakterizə olunan bir şəxsiyyət pozuntusudur. Bu pozuntu, şəxsin həddindən artıq heyranlıq və təsdiq olunmaq ehtiyacı, empatiya çatışmazlığı və başqalarını şəxsi mənafeləri naminə istifadə etməyə meyilli olması ilə özünü göstərir. NPD, DSM-IV-R (Ruh Sağlamlığı Bozukluklarının Diaqnostik və Statistik Bələdçisi) kimi psixoloji xəstəlikləri təyin edən bələdçilərdə yer alır, lakin onun təyin olunması və meyarları ilə bağlı elmi və klinik mübahisələr davam edir. Şəxsin öz dəyərini xarici təsdiqlərlə ölçməsi, narsistlərin ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir.

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusunun tanımlanması 20-ci əsrin ortalarına qədər uzanır. Lakin Qərb mədəniyyətində narsisizmin təsirinin artdığı dövrlə birlikdə bu pozuntu daha da yayılmışdır. Bununla belə, NPD-nin nəyi əhatə etdiyi və necə diaqnoz qoyulmalı olduğu barədə bir çox mübahisə mövcuddur. DSM-IV-R-yə görə, NPD şəxsiyyət pozuntuları arasında yer alır, lakin tanı meyarlarının elmi araşdırmalardan çox klinik müşahidələrə əsaslanması bu pozuntunun tərifini mürəkkəbləşdirmişdir. DSM-V-də isə NPD-nin bu bələdçidən çıxarılması təklif olunmuşdur; bu isə pozuntunun müəyyən olunmasını və narsistlərin düzgün şəkildə tanınmasını daha da çətinləşdirmişdir.

^{“Narsisizmi” izah edən bir təsvir süni intellekt tərəfindən yaradılmışdır.}

NPD-nin əsas xüsusiyyətlərindən biri, narsistin özünə inamını xarici təsdiqlərlə bəsləməsidir, yəni başqalarının rəğbətinə olan həddindən artıq bağlılığıdır. Narsistlər adətən güclü üstünlük hissi daşıyır və bu hiss kənardan gələn təsdiqlərlə güclənir. NPD-nin ən fərqləndirici xüsusiyyəti empatiya çatışmazlığıdır. Bu, narsistlərin başqalarını şəxsi maraqları üçün istifadə etməsinə və uzunmüddətli münasibətlərin ancaq davamlı təsdiqlə mümkün olmasına səbəb olur. Həmçinin, narsistlər özlərini çox böyük görmək və qabiliyyətlərini şişirdilmiş şəkildə qəbul etmək meylinə sahibdirlər.

Lakin narsistlərin davranışları şəxsdən şəxsə fərqlənə bilər və hər narsist eyni xüsusiyyətləri nümayiş etdirməz. NPD-nin iki əsas ölçüsünün olduğu da irəli sürülür: Qürurlu (Grandiyoz) Narsisizm və Həssas (Savunmasız/Vulnerable) Narsisizm. Bu iki ölçü, narsistlərin özlərini necə qəbul etdiklərinə və başqaları ilə münasibətlərinə dair mühüm fərqliliklər göstərir. Qürurlu narsistlər adətən daha xoşbəxt və həyatlarından məmnun görünürlər, həssas narsistlər isə daha qapanıq, güvənsiz və xaricdən baxıldıqda narsist kimi görünməyə bilərlər.

Narsisizm adətən iki əsas növə bölünür: Qürurlu Narsisizm və Həssas Narsisizm. Hər iki növ narsist şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə sahib fərdləri təsvir etsə də, bu növlərin daxili dinamikası və ifadə tərzləri fərqlidir. Narsisizm növlərinin anlaşılması pozuntunun diaqnostikası və müalicəsi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. Aşağıda bu iki növün detallı izahı verilir:

Qürurlu narsisizm, narsistik şəxsiyyət pozuntusunun ən geniş yayılmış və ən nəzərəçarpan növüdür. Bu tip narsistlər özlərini qeyri-adi dərəcədə vacib, dəyərli və heyranlıq doğuran biri olaraq görürlər. Onlar ünsiyyətcil və adətən özünəinamlıdırlar və ətrafdan daimi maraq və təsdiq gözləyirlər.

• Qürurlu Davranışlar: Özlərini digərlərindən üstün görür və bunu göstərmək ehtiyacı duyurlar. Bacarıqlarını, uğurlarını və biliklərini şişirdirlər.
• Empatiya çatışmazlığı: Başqalarının duyğularını anlamaqda çətinlik çəkirlər. Özlərini hər şeyin mərkəzi saydıqları üçün başqalarının ehtiyac və hissləri əksərən önəmsiz sayılır.
• Daimi Təsdiq Axtarışı: Daimi heyranlıq və rəğbət axtarırlar. Başqaları tərəfindən hörmət və etiraf olunma ehtiyacı onların davranışlarının mərkəzində dayanır.
• Münasibətlərdə Manipulyasiya: Bu tip narsistlər insanları şəxsi mənfəətləri üçün istifadə edirlər və qarşılarındakını xidmətçi kimi görürlər.

Qürurlu narsistlər çox vaxt ünsiyyətcil, enerjili və cazibədar görünürlər. Ancaq bu xarici görünüş onların daxili güvənsizliklərini ört-basdır edir. Onların əsas xüsusiyyətlərindən biri çox vaxt cəmiyyətdə uğurlu və yüksək status sahibi olmalarıdır.

Həssas narsisizm qürurlu narsisizmin əks yönünü təmsil edir. Bu tip narsistlər adətən daxili güvənsizlik və emosional həssaslıq hissi daşıyırlar. Xaricdən incə, qırılqan və hətta depressiv görünə bilərlər. Lakin daxilən yüksək özünə dəyər və təsdiq axtarışı ilə yaşayırlar.

• Aşağı Özqiymət: Xaricdən güclü və karizmatik görünməyə çalışsalar da, dərinlərdə özlərini dəyərsiz və yetersiz hiss edirlər.
• Həddindən artıq Emosional Reaksiyalar: Tənqid və rədd olunma bu narsistlərdə güclü emosional reaksiyalara səbəb olur. Daim diqqət və təsdiq axtarışındadırlar.
• Emosional Tənha və Yetersizlik: Ətrafdakılardan maraq görmədikdə tez-tez depressiya, narahatlıq və tənhalıq yaşayarlar.
• Digərləri ilə Özünü Müqayisə Etmə: Özlərini tez-tez başqaları ilə müqayisə edir və bu müqayisədən mənfi nəticələr çıxarırlar ki, bu da həsəd və depressiya hisslərini artırır.

Həssas narsistlər adətən daxilə qapanıq, utancaq və həssas insanlardır. Başqalarının gözündə dəyərli olmaq istəsələr də, bunu açıq ifadə etməzlər. Daxildə başqaları tərəfindən fərq edilmək və təqdir olunmaq ehtiyacı ilə yaşayırlar.

Narsisizm bu iki növlə məhdudlaşmasa da, tədqiqatlar daha fərqli narsistik meyllər və kompleks şəxsiyyət xüsusiyyətlərini də müəyyən etmişdir. Məsələn, sosial narsisizm kimi, sosial əlaqələrə yönəlik olsa da yenə də özünə dəyər əsaslı bir tip yaranmışdır. Bəzən isə narsisizm digər psixoloji pozuntularla birləşərək daha mürəkkəb bir mənzərə yarada bilər.

• Sosial Narsisizm: Ətrafla daim münasibət qurma və başqalarının təsdiqini qazanma istəyi ilə xarakterizə olunur. Bu tip narsistlər daim xüsusi biri kimi tanınmaq istəyirlər.
• Malign Narsisizm: Həm narsistik xüsusiyyətlərə, həm də antisosial meyllərə sahib olan şəxsiyyət quruluşudur. Bu tip narsistlər yalnız özlərinə deyil, başqalarına da zərər vermək və onları manipulyasiya etməkdən çəkinməzlər.

Fərqli narsisizm növləri şəxsiyyət pozuntusu olan insanların özlərini müxtəlif şəkildə ifadə etməsinə şərait yaradır. Qürurlu narsisizm daha aşkar müşahidə oluna bilsə də, həssas narsisizm daha mürəkkəb və bəzən gizli şəkildə özünü göstərir. Hər iki növün müalicə prosesi fərqlidir, çünki daxili dinamikaları və davranış formaları fərqlidir. Buna görə də, narsistik şəxsiyyət pozuntusunun müalicəsi düzgün diaqnoz və uyğun terapiya metodlarını tələb edir.

NPD-nin inkişafında ətraf mühit faktorları bioloji faktorlarla müqayisədə daha çox önə çıxır. NPD-nin iki əsas nəzəriyyəsi Kernberg (1975) və Kohut (1977) tərəfindən irəli sürülmüşdür və bu nəzəriyyələr valideyn-övlad münasibətlərinin pozulmasına əsaslanır. Həmçinin, narsisizmin genetik olaraq ötürülə biləcəyi düşünülür, lakin bu sahədə aparılmış konkret tədqiqatlar yetərli deyil. Uşaqların doğuşdan gətirdiyi fərqliliklərin (xüsusilə özünü tənzimləmə və reaksiya vermə qabiliyyəti) bioloji əsaslara söykəndiyi və bu halın şəxsiyyət pozuntuları ilə əlaqəli ola biləcəyi iddia olunur. Üstəlik, şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin təxminən 50%-nin genetik faktorlarla müəyyən olunduğu aşkar edilmişdir.

Fərqli narsisizm növlərinin fərqli bağlanma tərzləri ilə əlaqəli olduğu və xüsusilə həssas narsisizmin uşaqlıq travmaları ilə daha güclü əlaqəli olduğu müşahidə edilmişdir. Bu nəticələr, narsisizmin inkişafında genetik və ətraf mühit faktorlarının qarşılıqlı təsirini göstərir.

Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusunun (NPD) müalicəsində ənənəvi olaraq psixoterapiya üsulları ön plandadır. Bu terapiyalarda, fərdin uşaqlıq dövründə kifayət qədər təqdir olunmaması, bəyənilməməsi və ya ideallaşdırılmaması kimi emosional çatışmazlıqların kompensasiya olunması məqsəd qoyulur. Terapevt bu prosesdə şüurlu şəkildə bir növ “ideal fiqur” halına gətirilir; beləliklə, pasiyent keçmişdə yaşaya bilmədiyi emosional bağlılıq və təsdiqlənmə təcrübəsini təhlükəsiz bir münasibət içində yenidən yaşayaraq daxili tarazlığını bərpa etmə fürsəti əldə edir. Həmçinin, narsistin valideyn-övlad münasibətini anlaması təmin edilərək NPD-nin müalicəsi məqsəd qoyulur.

Davranış terapiyaları narsistlərin zərərli davranışlarını dəyişdirməyi hədəfləyir və bu cür müalicələr getdikcə daha çox yayılmaqdadır. Bilişsel terapiyalar isə narsistin inanclarını dəyişdirməyə yönəlik strategiyalar istifadə edir. Ailə və cütlük terapiyası da NPD-nin müalicəsində effektiv ola bilər. NPD üçün adətən dərman müalicəsi tətbiq olunmur, lakin depressiya kimi yanaşı pozuntular varsa, onlar üçün dərman istifadə oluna bilər.