Nebi Camii

Nebi Camii, Diyarbakır kent merkezinde, Sur ilçesi Gazi Caddesi ile İnönü Caddesi'nin kesiştiği kuzeybatı köşesinde, tarihî Dağkapı semtinde yer alan önemli bir Akkoyunlu dönemi eseridir. Yapının asıl banisi ve mimarı kesin olarak bilinmemekle birlikte, genel mimari üslubu ve tarihsel kayıtlar ışığında XV. yüzyılda inşa edildiği kabul edilmektedir. Halk arasında "Peygamber Camii" veya "Câmiu’n-nebî" olarak adlandırılmasının temel sebebi, özellikle minaresinde ve yapının muhtelif yerlerinde yer alan kitabelerde Hz. Peygamber’in sözlerinin "kāle’n-nebî" (Peygamber buyurdu ki) ifadesiyle yoğun şekilde nakledilmesidir.

Tarihçe

Yapı, XV. yüzyılın sonları ile XVI. yüzyılın başlarında, bölgede hüküm süren Akkoyunlular tarafından inşa edilmiştir. Cami, yapıldığı ilk dönemlerde oldukça geniş bir alan üzerine yayılmış üç ana bina biriminden oluşmaktaydı: Şafiiler kısmı, Hanefiler kısmı ve medrese. Yapının minaresi üzerinde bulunan kitabeye göre bu bölüm, 1530 yılında Diyarbakırlı Kasap Hacı Hüseyin tarafından camiye bir hayrat olarak eklenmiştir.^【1】 Evliya Çelebi'nin aktardığı bilgilere göre külliye; Hanefi ve Şafii cemaatleri için ayrılmış bağımsız bölümlerin yanı sıra eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü bir medreseye de sahipti. Ayrıca minareye bitişik kemerli bir kapısı olan avlusu, avlunun doğu yönünde küçük dükkânlar ve kuzey yönünde medrese birimleri yer almaktaydı.

Yapısal Dönüşüm

Külliyenin fiziksel bütünlüğü tarihsel süreçteki müdahaleler ve doğal yıpranmalarla önemli kayıplara uğramıştır. Yapının doğu kısmında yer alan, enine dikdörtgen planlı ve dört sahınlı bir şemaya sahip olan Hanefiler bölümü, 1927 yılında çökmeye başlamıştır.^【2】 I. Dünya Savaşı sırasındaki askeri işgal süresince ciddi tahribat gören bu bölüm, 1955 yılında Gazi Caddesi'nin batı yönünde genişletilmesi çalışmaları sırasında kamulaştırılmış ve üzerinden yol geçmesi amacıyla belediye tarafından tamamen yıktırılmıştır.^【3】

Günümüzde ibadete açık olan ana yapı, orijinal kompleksin Şafiiler bölümüdür. Yapının orijinal minaresi ise 1960 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen kapsamlı bir restorasyon projesiyle yer değiştirmiştir.^【4】 Yol genişletme çalışmaları nedeniyle konumu sorun teşkil eden minarenin taşları tek tek numaralandırılarak sökülmüş ve bugünkü avlu köşesine taşınarak yeniden monte edilmiştir. Medrese kısmının ise günümüze yalnızca bir bölümü ulaşabilmiştir.

Mimari ve Sanatsal Özellikler

Nebi Camii, mimari açıdan enine dikdörtgen formlu ve tek kubbeli bir yapıdır. Kubbe içten dairesel, dıştan ise taş malzeme ile örtülmüş ve kurşun kaplı piramidal bir çatı ile korunmaya alınmıştır. İç mekânda bulunan mihrap beyaz taştan imal edilmiş olup, zengin çini süslemeler ve geometrik bordürlerle tezyin edilmiştir.

Caminin minaresi, Diyarbakır’a özgü kare (dört köşe) planlı minare geleneğinin en estetik örneklerinden biri kabul edilir. Siyah ve beyaz kesme taşların dönüşümlü kullanıldığı ablaş tekniğiyle örülen minare gövdesi, sülüs hatla yazılmış yoğun hadis kitabeleriyle çevrelenmiştir.

Türbe ve Mersiye

Caminin İnönü Caddesi'ne bakan güney duvarına bitişik olarak 1718 yılında dönemin valisi Köprülü Abdullah Paşa tarafından vefat eden eşi ve kızı için yaptırılan bir türbe bulunmaktadır.^【5】 "Baldekan" (açık türbe) tarzında inşa edilen bu yapının üstü, sütunlar üzerinde yükselen ve demir parmaklıklarla çevrelenmiş bir kubbe ile örtülüdür. Türbenin duvarlarında Diyarbakırlı Şair Hâmi tarafından kaleme alınmış bir mersiye yer almaktadır.