Nitel Araştırma Desenleri

Sosyal ve beşerî bilimlerde bilgi üretme süreçleri, pozitivist ve yorumsamacı (yapılandırmacı) paradigmalar olmak üzere iki temel yaklaşıma dayanmaktadır. Nitel araştırma desenleri, gerçekliğin zihinden bağımsız ve nesnel bir şekilde keşfedilmeyi bekleyen sabit bir olgu olmadığını; aksine bireylerin çevreleriyle olan etkileşimleri sonucunda sosyal ve kültürel bağlamda inşa edildiğini savunan yorumsamacı ve yapılandırmacı paradigmalara dayanır. Kant, Weber ve Dilthey gibi düşünürlerin felsefi temellerini attığı bu yaklaşım, insan davranışlarını ve toplumsal olayları mekanik bir neden-sonuç ilişkisiyle açıklamak yerine, katılımcıların deneyimlerine yükledikleri anlamları içeriden bir bakış açısıyla anlamayı amaçlar. Nitel araştırma desenleri, geniş kitlelere yönelik istatistiksel genellemeler yapmak yerine, sınırlı sayıdaki katılımcı veya durum üzerinden derinlemesine bilgi toplayarak analitik ve kuramsal genellemelere ulaşmayı hedefler.

Edmund Husserl ve Martin Heidegger'in felsefi çalışmalarına dayanan fenomenoloji, bireylerin belirli bir fenomen (görüngü) hakkındaki ortak ve öznel deneyimlerinin doğasını, anlamını ve temel yapısını inceleyen bir nitel araştırma desenidir. Bu araştırma deseni, bireylerin farkında oldukları ancak derinlemesine kavramadıkları yaşanmış deneyimlerin özüne ulaşmayı amaçlamaktadır. Fenomenolojik araştırmalar betimleyici ve yorumlayıcı olmak üzere iki temel yaklaşıma ayrılır; betimleyici fenomenolojide araştırmacı kendi ön yargılarını ve inançlarını askıya alarak (paranteze alma veya epoche) salt deneyimi tanımlamaya odaklanırken, yorumlayıcı fenomenoloji bu deneyimlerin arkasındaki tarihi, kültürel ve sosyal bağlamların yorumlanmasını gerektirir. Araştırma sürecinde veri toplama aracı olarak genellikle deneyimi doğrudan yaşamış sınırlı sayıdaki bireyle gerçekleştirilen derinlemesine ve yarı yapılandırılmış görüşmeler kullanılır.

Durum çalışması veya örnek olay deseni, sınırları tam olarak belirgin olmayan, karmaşık ve güncel bir olgunun, olayın, bireyin ya da grubun kendi gerçek yaşam bağlamı içerisinde derinlemesine ve bütüncül bir yaklaşımla incelenmesini esas alır. Araştırmacı, olayları dışarıdan kontrol etme veya manipüle etme imkanına sahip olmadığı durumlarda olayların "nasıl" ve "niçin" gerçekleştiğini anlamak için bu desene başvurur. Bu desende tek bir veri toplama tekniği ile yetinilmez; derinlemesine görüşmeler, odak grup görüşmeleri, doğrudan veya katılımlı gözlemler, arşiv kayıtları ve doküman incelemeleri gibi çok boyutlu veri kaynakları eş zamanlı olarak kullanılarak veri çeşitlemesi (üçgenleme) yapılır. Durum çalışmaları betimsel, keşfedici veya açıklayıcı nitelikte kurgulanabilir ve çoklu durumların analiziyle araştırılan konunun detaylı bir resmi ortaya çıkarılır.

Antropolojinin temel yöntemlerinden biri olan etnografya, ortak bir kültürü paylaşan bir insan grubunun inançlarını, geleneklerini, davranış kalıplarını ve günlük yaşam pratiklerini doğal ortamlarında uzun süreli katılımlı gözlem yoluyla betimlemeyi amaçlayan bir araştırma desenidir. İnsan davranışlarının kültürel ve simgesel bir çerçevede, bağlama bağlı olarak ortaya çıktığını savunan etnografik araştırmalar, dışarıdan mekanik bir inceleme yerine araştırmacının grubun içine dahil olmasını gerektirir. Araştırmacı, sahada geçirdiği uzun zaman zarfında tuttuğu alan notları, derinlemesine görüşmeler ve doküman analizleri aracılığıyla kültürün kodlarını içeriden (emik) bir bakış açısıyla deşifre eder. Etnografik raporlama süreci, kültürel yapıları ve ilişkileri grubun kendi dili ve doğrudan alıntılarıyla yansıtarak sosyal gerçekliğin ayrıntılı bir tasvirini sunar.

Glaser ve Strauss tarafından geliştirilen gömülü kuram, mevcut teorilerin bir sosyal olguyu açıklamakta yetersiz kaldığı durumlarda, doğrudan sahadan toplanan verilere dayalı olarak tümevarımsal bir şekilde yeni bir kuram (teori) inşa etmeyi amaçlayan bir araştırma desenidir. Bu desende araştırma sürecine önceden belirlenmiş bir hipotez veya kuramla başlanmaz; bunun yerine veriler toplanırken eşzamanlı olarak analiz edilir ve gizli kalan örüntüler açığa çıkarılır. Araştırmacılar sabit karşılaştırma yöntemi uygulayarak açık kodlama, eksensel kodlama ve seçici kodlama aşamalarından oluşan sistematik bir veri analiz süreci yürütürler. Gömülü kuram deseninin nihai amacı, katılımcıların etkileşimlerinden, eylemlerinden ve süreçlerinden yola çıkarak kavramsal bir model veya geçerli bir kuramsal çerçeve geliştirmektir.

Eylem araştırması, sosyal yaşamda veya kurumsal işleyişte karşılaşılan pratik sorunları anlamak, bu sorunlara yönelik çözüm yolları üretmek ve uygulamada iyileştirme sağlamak amacıyla gerçekleştirilen müdahale odaklı bir nitel araştırma desenidir. Araştırmacının bağımsız ve dışarıdan bir gözlemci olduğu diğer nitel desenlerin aksine, eylem araştırmasında araştırmacı bizzat sürecin bir parçasıdır ve eylemin gerçekleştirildiği bağlamla sürekli etkileşim halindedir. Süreç; sorunun fark edilmesi (görme), eylem planının geliştirilmesi (düşünme), planın uygulanması (eylem) ve sonuçların değerlendirilmesi şeklindeki tekrarlanabilir döngüsel aşamalardan meydana gelir. Özellikle eğitim, sağlık ve toplum geliştirme alanlarında sıklıkla tercih edilen bu desen, yerel sorunları çözmeyi, uygulamaları iyileştirmeyi ve kurumsal gelişimi sağlamayı hedefler.

Sosyal bilimlerde nitel araştırma yelpazesi, metinlerin ve dilin yapısal işlevini inceleyen söylem analizi ve bireylerin hayat geçmişlerine odaklanan anlatı araştırmaları ile genişlemektedir. Söylem analizi, dilin kullanım biçimlerini, toplumsal ilişkileri ve iletişim süreçlerini analiz ederek bireylerin niyetlerini ve metinlerin altındaki anlam katmanlarını sorgular. Michel Foucault ve Teun A. van Dijk gibi düşünürlerin öncülük ettiği eleştirel söylem analizi ise dilin iktidar ilişkilerini, eşitsizlikleri ve ideolojileri nasıl inşa edip yeniden ürettiğini makro ve mikro düzeylerde inceler. Yaşam öyküsü ve anlatı görüşmeleri deseni, tarihi veya toplumsal olayları deneyimlemiş bireylerin anılarını ve kişisel geçmişlerini kronolojik olarak derleyerek toplumsal belleğin ve sosyal değişimlerin izlerini sürmeyi amaçlar. Sistematik derleme deseni ise, belirli bir konu çerçevesinde önceden yapılmış çalışmaları doküman analizi yöntemiyle tematik olarak gözden geçirerek literatürün kapsamlı bir değerlendirmesini sunar.

Nitel araştırma desenleri, yapıları gereği esnek ve keşfedici nitelikte olup derinlemesine görüşmeler, katılımlı veya katılımsız gözlemler, odak grup görüşmeleri ve belge (doküman) incelemeleri gibi veri toplama tekniklerini kullanır. Çalışmaların bilimselliğini temin eden geçerlik kavramı, verilerin çeşitlendirilmesi (üçgenleme), uzun süreli sahada bulunma, zengin ve yoğun betimleme yapma, katılımcı teyidine başvurma ve akran denetimi sağlama gibi stratejilerle desteklenir. Güvenirlik ise araştırmacının süreç boyunca tutarlı olması, kodlayıcılar arası uyumun yüksek tutulması (iç tutarlılık) ve veri analiz sürecinin başka bir araştırmacı tarafından teyit edilebilir düzeyde şeffaf bir şekilde belgelenmesi ile sağlanır. Bütün bu araştırma desenlerinin uygulanmasında katılımcıların aydınlatılmış onamlarının alınması, verilerin gizliliğinin ve anonimliğinin (rumuz kullanılarak) korunması ile araştırmacının kendi ön yargılarından sıyrılarak etik ilkelere katı bir şekilde bağlı kalması bilimsel dürüstlüğün temelini oluşturur.

Fenomenolojik bir araştırmada veri analizi, bireylerin belirli bir fenomenle ilgili ortak yaşanmış deneyimlerinin "özüne" ulaşmayı amaçlayan sistematik ve derinlemesine bir süreçtir. Kaynaklarda yer alan bilgilere göre, bu analiz süreci şu temel aşamalar ve stratejiler üzerinden işler:

Analiz sürecinin ve veri toplamanın en kritik adımlarından biri, araştırmacının ele alınan fenomenle ilgili kendi kişisel deneyimlerini, inançlarını ve ön yargılarını bir kenara bırakmasıdır. Araştırmacı, verileri tarafsız bir zihinle değerlendirebilmek için dış dünyadaki gerçekliğe ve mevcut teorilere dair kabullerini geçici olarak askıya alır.

Veri analizi, araştırmacının elde ettiği metinleri (örneğin derinlemesine görüşme dökümlerini) ortak temaları belirlemek amacıyla tekrar tekrar okumasıyla başlar.

• Bu aşamada görüşmecilerin ifadelerinden, fenomenin nasıl deneyimlendiğini ortaya koyan önemli ve tekrarlanan cümleler ile kelimeler seçilir.
• Veriler açık kodlama işlemine tabi tutularak temel kategoriler ve alt kategoriler oluşturulur.
• Analiz dökümlerinde ve bulguların sunumunda etik kurallar gereği katılımcıların isimleri gizli tutularak onların yerine rumuz (kod ad) kullanılır ve katılımcıların doğrudan ifadelerine (alıntılara) yer verilir.

Araştırmacı, verileri analiz ederken fenomenolojinin doğası gereği bazı özel kavramsal süzgeçlerden faydalanır:

Katılımcının tecrübesinin ve bilinçliliğinin yönünün (iç şeklinin) belirlenmesidir.

Ele alınan olayın salt özüne ulaşabilmek için, araştırmacının yüzeysel görünüşlerden ve fazlalıklardan kurtulması işlemidir.

Fenomeni farklı perspektiflerle ele alarak, o deneyimin barındırabileceği olası alternatif anlamların farkına varılmasıdır.

Verilerin kategorize edilmesinde temel olarak üç yol izlenir:

Araştırmacı, katılımcıların ifadelerindeki görünen durumları tanımlayarak fenomenleri isimlendirir.

İsimlendirilen bu fenomenler, kodlar ve temalar arasındaki ilişkiler en basitinden en karmaşık olana doğru sıralanır ve aralarındaki bağlar tanımlanır.

Olayların nasıl ortaya çıktığının ve fenomenin gerçekleşme sürecinin açıklandığı basamaktır.

Kodlama ve temalaştırma işlemleri tamamlandıktan sonra araştırmacı, elde ettiği önemli açıklamaları kullanarak araştırma raporunun temelini oluşturacak iki ana betimleme yazar ve bunları nihai bir senteze ulaştırır:

Bireylerin fenomeni "neyin" ve "nasıl" deneyimlediklerine odaklanan, yaşantıların detaylıca anlatıldığı yazıdır.

Bu deneyimlerin ortaya çıkmasını ve şekillenmesini etkileyen ortam, bağlam ve çevresel koşullara yönelik yapılan tasvirdir.

Analizin en son aşamasında, araştırmacı yapısal ve dokusal betimlemeleri birleştirerek fenomenin "özünü" ortaya çıkartan karma bir metin yazar.

Yaklaşıma Göre Analiz Farklılıkları Fenomenolojik veri analizinde benimsenecek yaklaşım, analizin kaderini belirler. Eğer araştırmacı betimleyici fenomenolojiyi benimsiyorsa, verileri tamamen tarafsız bir şekilde, yorum katmadan sadece deneyimi tanımlamaya odaklanarak değerlendirir. Ancak yorumlayıcı (hermenötik) fenomenoloji kullanılıyorsa, araştırmacı sadece tasvir etmekle kalmaz; katılımcıların ortak deneyimlerinin arkasında yatan tarihi, kültürel ve sosyal bağlamları deşifre ederek kendi analizlerini ve yorumlarını sürece dâhil eder. Nihai raporlama sürecinde veriler genellikle içerik analizi, tematik analiz ve betimsel analiz teknikleriyle çözümlenerek okuyucuya sunulur

Gömülü kuram (temellendirilmiş kuram) deseninde elde edilen nitel verilerin analiz edilmesinde ve yorumlanmasında yaygın olarak sabit karşılaştırma (sürekli karşılaştırmalı analiz) yöntemi kullanılmaktadır. Tümevarımsal bir yaklaşımı benimseyen bu analiz tekniği, bireylerin eylemlerini, tecrübe ettikleri süreçleri ve sosyal etkileşimleri açıklayan kavramları belirlemek amacıyla sistematik bir biçimde işe koşulmaktadır. Yöntemin temel işleyiş prensibi, elde edilen veriler arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek amacıyla, bir veri grubunun sürekli olarak diğer bir veri grubuyla karşılaştırılmasına dayanmaktadır. Bu karşılaştırmalar neticesinde araştırmacılar, veriler arasındaki gizli örüntüleri, ilişkileri ve desenleri inceleyerek doğrudan sahaya dayalı yeni bir kavramsal model veya kuram inşa etmektedir. Sabit karşılaştırmalı analiz süreci; kuramsal duyarlılığın sağlanması, kuramsal örneklemeye başvurulması, hatırlatıcı notların yazılması ve nihayetinde kuramsal doyuma ulaşılarak teorinin geliştirilmesi gibi aşamaları barındıran kompleks bir yapıya sahiptir.

Sabit karşılaştırma yönteminin analitik işleyişi, Corbin ve Strauss tarafından kuramsal çerçevesi çizilen ve birbirini takip eden üçlü kodlama süreci üzerinden gerçekleştirilmektedir. Analiz sürecinin ilk basamağı olan açık kodlama aşamasında, sahadan toplanan veriler en küçük anlam birimlerine kadar detaylı bir biçimde incelenerek verilerin içerdiği temel düşünceler, kavramlar ve temalar keşfedilmektedir. Açık kodlama neticesinde elde edilen ve benzer boyutlarda gruplandırılan bu veriler, parçalara ayrılarak geçici kategorilere dönüştürülür. Analizin derinleştiği bir sonraki adım olan eksensel kodlama aşamasında ise, açık kodlama sürecinde ortaya çıkarılan bu alt kategoriler ve bağımsız kavramlar arasındaki bağlantılar kurularak aralarındaki ilişkiler belirlenir.

Sabit karşılaştırma yönteminin nihai basamağı olan seçici kodlama, veriler arasındaki temel kavramların ve ilişkilerin tamamen netleştirilerek yapısal ve teorik bir çerçevenin oluşturulduğu son aşamadır. Bu aşamada, araştırmanın merkezinde yer alan fenomeni açıklama gücü en yüksek olan ana kategoriler ve temalar belirlenerek teorinin daha fazla geliştirilmesi ve eksiksiz bir şekilde tanımlanması sağlanır. Sonuç olarak, toplanan ham veriler sistematik bir karşılaştırma döngüsünden geçirilip açık, eksensel ve seçici kodlama silsilesine tabi tutularak geçerli ve gömülü bir bilimsel kurama dönüştürülmektedir.

Etnografik araştırmalarda araştırmacılara rehberlik eden temel kavramlardan biri olan emik bakış açısı, bir toplumun içinde bulunduğu koşulları ve kültürü anlamaya çalışırken bizzat o toplumun kendi perspektifinin benimsenmesidir. Bu yaklaşım, araştırmacının davranışları, söylemleri ve sosyal olayları dışarıdan mekanik bir şekilde değil; o kültürü yaşayan insanların onlara yükledikleri anlamlar üzerinden "içeriden" bir gözle değerlendirmesini gerektirir.

Paylaştığınız kaynak metinlerde "etik" kavramı yalnızca bilimsel dürüstlük, verilerin gizliliği ve araştırma kuralları (araştırma etiği) bağlamında ele alınmış olup, antropolojik ve etnografik bir kavram olan "etik (etic) bakış açısı" hakkında kaynaklarda herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.

Kaynak metinlerde yer almamakla birlikte, bağımsız olarak teyit etmek isteyebileceğiniz alan bilgisine göre; etnografyada "etik bakış açısı" (etic perspective), araştırmacının incelediği kültüre dışarıdan, nesnel ve bilimsel bir gözlemci olarak yaklaşmasıdır.

Kısacası; emik bakış açısı kültürü "yerlinin gözüyle" ve grubun kendi kavramlarıyla (içeriden) anlamayı hedeflerken, etik bakış açısı araştırmacının kendi teorik çerçevesini ve evrensel bilimsel kategorilerini kullanarak (dışarıdan) kültürü analiz etmeyi ve diğer kültürlerle karşılaştırmayı amaçlar. Kapsamlı etnografik çalışmalarda bu iki bakış açısının birbirini tamamlayacak şekilde kullanılması esastır.

Gömülü kuram deseninde verilerin analiz edilmesi için Corbin ve Strauss (1990) tarafından geliştirilen üçlü kodlama süreci kullanılmaktadır. Sistematik bir veri analizi yaklaşımı olan bu süreç şu üç temel aşamadan oluşur:

Analiz sürecinin ilk adımıdır. Bu aşamada elde edilen veriler detaylı bir şekilde incelenir ve verilerin içindeki düşünceler, kavramlar ile temalar keşfedilir.

Açık kodlama sürecinde ortaya çıkarılan ve belirlenen kavramlar arasındaki ilişkilerin tespit edildiği aşamadır.

Analizin son adımı olarak temel kavramların ve bu kavramlar arasındaki ilişkilerin tamamen netleştirilerek teorik bir yapının oluşturulduğu aşamadır. Bu aşamada, oluşturulacak teorinin daha fazla geliştirilmesi ve eksiksiz bir şekilde tanımlanabilmesi amacıyla araştırmanın merkezinde yer alan ana kategoriler ve temalar belirlenir.

Bu birbirini takip eden üçlü kodlama süreci, sahadan toplanan verilerin sistematik bir şekilde analiz edilmesini ve nihayetinde veriye dayalı teorik bir çerçevenin inşa edilmesini sağlar.

Nitel araştırmalarda veri çeşitlemesi (üçgenleme) yöntemi, araştırmanın geçerliğini, güvenirliğini ve inandırıcılığını artırmak amacıyla uygulanan kritik bir stratejidir. Bu yöntem, araştırmacının incelediği durumu tek bir açıdan değil, çoklu perspektiflerden değerlendirmesine ve bulgularını sağlamlaştırmasına olanak tanır.

Veri çeşitlemesi (üçgenleme) stratejisi araştırmalarda şu şekillerde uygulanır:

Üçgenleme yapılan bir araştırmada tek bir veri toplama tekniği ile yetinilmez; derinlemesine görüşmeler, odak grup görüşmeleri, doğrudan veya katılımlı gözlemler ve belge (doküman) incelemesi gibi esnek ve çok yönlü yöntemler bir arada işe koşulur.

Bir veri toplama aracından (örneğin yüz yüze yapılan görüşmelerden) elde edilen bulgular, başka bir veri kaynağından (örneğin arşiv kayıtları veya doküman analizi) elde edilen verilerle karşılaştırılarak sonuçların birbirini destekleyip desteklemediği kontrol edilir.

Çelişkilerin Giderilmesi: Araştırmacı, farklı veri kaynaklarını kullanarak ulaştığı sonuçları birbiriyle kıyaslar ve veriler arasında ortaya çıkabilecek çelişkili veya tutarsız sonuçları bu karşılaştırmalar sayesinde açıklığa kavuşturur.

Üçgenleme yalnızca veri toplama araçlarının çeşitlendirilmesiyle sınırlı değildir. Sürecin kalitesini artırmak için farklı kişilerin, olayların veya durumların sistemli bir şekilde araştırmaya dahil edilmesi sağlanır. Ayrıca bulguları desteklemek amacıyla birden fazla teoriden, yöntemden ve hatta veri analiz sürecinde farklı araştırmacılardan destekleyici kanıtlar olarak faydalanılır.

Özellikle durum çalışması ve eylem araştırması gibi desenlerde veri çeşitlemesi, toplanan bilginin doğruluğunu teyit etmek, araştırma sonuçlarının sağlamlığını güvence altına almak ve sonuçların genellenebilirliğini (analitik/kuramsal genelleme) artırmak için standart bir doğrulama prosedürü olarak titizlikle uygulanır.