Poçitel (Počitelj)

Poçitel (Boşnakça: Počitelj), Bosna-Hersek’in güneyinde, Hersek-Neretva Kantonu’na bağlı Çapljina belediyesi sınırları içerisinde yer alan, Orta Çağ ve Osmanlı dönemlerine ait mimari dokusunu muhafaza eden tarihi bir yerleşimdir. Neretva Nehri’nin sol kıyısında konumlanan kasaba, sahip olduğu taş mimarisi ve stratejik askeri yerleşimi nedeniyle 2007 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır.

Poçitel - Bosna Hersek (Anadolu Ajansı)

Tarihçe ve Kuruluş Süreci

Poçitel’in bir yerleşim alanı olarak tarih sahnesine çıkışı, Orta Çağ Bosna Krallığı dönemine kadar uzanmaktadır. Tarihi kaynaklarda yerleşimin çekirdeğini oluşturan kalenin inşasına dair kesin bir tarih birliği olmamakla birlikte; Jireček ve Ashboth gibi nüfuzlu araştırmacılar, kalenin ilk yapımını Bosna Kralı I. Tvrtko’ya dayandırarak 1383 veya 1388 yıllarını işaret etmektedir. Yazılı kayıtlarda kasabanın ismine ilk kez, Aragon Kralı V. Alfonso ve Kutsal Roma İmparatoru III. Friedrich tarafından yayımlanan 1444 tarihli fermanlarda rastlanmaktadır.^【1】 Stratejik konumu nedeniyle bölge hakimiyeti için kritik bir nokta olan Poçitel, 1463 yılında Osmanlıların Bosna’yı fethinin ardından stratejik bir savunma ileri karakolu olarak Macarların eline geçmiş ve 1471 yılına kadar bir Macar garnizonu tarafından savunma hattı olarak kullanılmıştır.

1471 yılının Eylül ayında, Hersek Voyvodası Hamza Bey komutasındaki Osmanlı birliklerinin gerçekleştirdiği kuşatma neticesinde kasaba Osmanlı idaresine geçmiştir. Bu zafer, Dubrovnik Senatosu’nun 20 Eylül 1471 tarihli tebrik mektubuyla tescillenmiş tarihi bir dönüm noktasıdır.^【2】 Fetih sonrasında kale, savunma stratejisi gereği Anadolu menşeli olmayan; Selanik, Niğbolu, Belgrad ve Yanya gibi Balkan şehirlerinden getirilen ücretli muhafızlarla (müstahfız) tahkim edilmiştir. İlk tahrir kayıtlarında sadece küçük bir askeri garnizon olarak görülen yerleşim, zamanla nehir kıyısına doğru genişleyerek askeri çekirdeğin etrafında sivil bir Müslüman kasabası (kasaba) kimliği kazanmıştır.^【3】

16. yüzyılda Osmanlı-Venedik sınır hattının tam üzerinde yer alması, Poçitel’in stratejik değerini üst seviyeye taşımıştır. Özellikle Gabela’da inşa edilen Seddülislam Kalesi ile koordineli bir savunma sistemi oluşturulmuş, Adriyatik’ten gelen Venedik ve Uskok saldırılarına karşı bir set görevi görmüştür.

"Hersek'in İncisi" Poçitel (Anadolu Ajansı)

17. yüzyıl sonlarında, 1693 yılındaki Osmanlı-Venedik savaşları sırasında şehir bir yıkıma uğramış ve yakılmıştır. Ancak 1701 yılında Nevesinli Receb Paşa’nın gözetiminde surların yeniden inşa edilip kasabanın tamamen kuşatılmasıyla yerleşim, yeniden oluşmuştur. 1713 yılında kurulan kaptanlık teşkilatının merkezi olması ve 1782’de kadılık makamının (kadılık) tesis edilmesiyle Poçitel, askeri gücünü idari ve hukuki bir otoriteyle birleştirerek bölgenin önemli yönetim merkezlerinden biri haline gelmiştir. XIX. yüzyıla kadar "Hersek'in Kilidi" unvanını koruyan kasaba, sınır hattının değişmesi ve askeri gereksinimlerin azalmasıyla birlikte idari işlevini yitirerek tarihi dokusunu muhafaza eden bir yerleşime dönüşmüştür.^【4】

Coğrafi Konum

Poçitel, coğrafi olarak Mostar şehrinin yaklaşık 27 km güneyinde, Adriyatik Denizi kıyısındaki Metković’e ise 32 km mesafede yer alır. Kasaba, Adriyatik kıyılarından Balkanlar’ın iç kesimlerine uzanan stratejik Neretva vadisi boyunca ilerleyen ana ulaşım ve ticaret yoluna yüksekten bakan, kayalık bir kütlenin üzerine kurulmuştur. Fiziksel yapısı, tepenin en üst noktasında yer alan savunma amaçlı kale ile bu kalenin eteklerinden nehir kıyısına doğru basamaklar halinde inen sivil mimari dokusundan oluşmaktadır. Bölgedeki tarım arazilerinin kısıtlı olması nedeniyle Poçitel, tarihsel süreçte ekonomik bir üretim merkezinden ziyade, bölge trafiğini kontrol eden ve güvenliği sağlayan stratejik bir askeri üs ve geçiş noktası olarak tasarlanmıştır.

Mimari Yapı ve Kent Dokusu

Poçitel, Osmanlı şehircilik felsefesinin Balkan coğrafyasındaki örneklerinden biri olarak kabul edilir. Kasabanın fiziksel gelişimi, amfitiyatro şeklindeki doğal topografyaya tam uyum sağlayan, savunma ve sivil yaşamın iç içe geçtiği bir dokuya sahiptir. Kent dokusu, üst noktada yer alan iç kaleden başlayarak nehir seviyesine doğru kademeli bir şekilde yayılan taş yapılar, dar sokaklar ve teraslanmış bahçelerden oluşur. 3,25 hektarlık bir alan üzerine kurulu olan bu yerleşimde yapılar, birbirinin görüş alanını ve güneşini kapatmayacak şekilde yerleştirilmiştir.^【5】

Kasabanın silüetini belirleyen anıtsal dini yapı, 1562-1563 (H. 970) yıllarında Mûsâ oğlu Hacı Ali tarafından inşa ettirilen camidir. Bosna-Hersek’teki Osmanlı mimarisinin örneklerinden biri sayılan bu yapı, 9,60 x 9,60 metre ölçülerindeki kare planı, yüksek kasnaklı ana kubbesi ve kalem işi süslemeleriyle klasik üslubu temsil eder.^【6】 Caminin hemen yanında yükselen minare, savaş dönemlerinde tahrip edilse de restorasyonlarla eski görünümüne kavuşturulmuştur.^【7】

Poçitel Mimari Yapısı (Anadolu Ajansı)

Kasabanın sosyal ve ekonomik dönüşümünde ise Veziriazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın kethüdası Şişman İbrahim Paşa’nın (İbrahim Kethüdâ) katkıları belirleyicidir. 17. yüzyılın ortalarında onun tarafından inşa ettirilen medrese, kervansaray (han), hamam ve saat kulesi gibi yapılar, Poçitel’i askeri bir karakol olmaktan çıkarıp bir kültür ve ticaret merkezi (kasaba) kimliğine büründürmüştür.^【8】 Özellikle altı kubbeli medrese binası ve vadiye meydan okuyan saat kulesi, kentin anıtsal merkezini oluşturur.

Sivil mimarinin temelini oluşturan Poçitel evleri, bölgeye özgü taş işçiliği ile bilinmektedir. Bu evlerin özelliği, çatılarının bu yöreye mahsus "kayağan taşı" adı verilen ince yassı taşlarla kaplanmış olmasıdır. Genellikle yüksek taş duvarlarla çevrili avlular içerisinde yer alan konutlar, zemin katta depo ve mutfak, üst katta ise hayat (sofa) ve asıl yaşam odalarından oluşan bir plana sahiptir. 18. yüzyılda inşa edilen ve kasabanın en büyük sivil yapısı olan Gavran Kaptan Konağı, geniş pencereleri, ahşap işçilikleri ve iç mekan düzenlemesiyle döneminin konut mimarisini temsil eder.^【9】

Modern Dönem ve Kültürel Miras

1878 yılında Bosna-Hersek’in Habsburg (Avusturya-Macaristan) İmparatorluğu yönetimine dahil edilmesiyle birlikte kasaba, yüzyıllardır sürdürdüğü "sınır karakolu" ve "Hersek'in kilidi" olma işlevini tamamen yitirmiştir. Bölgedeki yeni ulaşım hatlarının ve modern idari merkezlerin kasabanın uzağında gelişmesi, Poçitel’in ekonomik ve sosyal bir durgunluk dönemine girmesine neden olmuştur.

Bu dönemde nüfusu azalan kasaba, fiziksel dokusunun bozulmadan korunmuş olması sayesinde XX. yüzyılın ortalarında yeniden keşfedilmiştir. 1960’lı yıllarda gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla turizme kazandırılan yerleşim, 1964 yılında kurulan uluslararası "Poçitel Sanatçı Kolonisi" ile dünyanın dört bir yanından ressam, heykeltıraş ve edebiyatçıların buluşma noktası haline gelmiştir.^【10】

Tarihi Türk Köyü Poçitel (Anadolu Ajansı)

1991-1995 yılları arasında gerçekleşen Bosna Savaşı, kasaba tarihinin önemli dönemlerinden birini oluşturmaktadır. Savaş sırasında Hırvat milliyetçi güçlerinin saldırıları neticesinde yerli Müslüman nüfus şehirden çıkarılmış ve kasabanın tarihi kimliğini hedef alan sistematik bir yıkım süreci başlatılmıştır. Özellikle 1993 yılında gerçekleştirilen bombardımanlarda, Osmanlı mimarisinin bir örneği olan Hacı Ali Camii’nin minaresi havaya uçurulmuş; devrilen minare merkez kubbenin çökmesine yol açmıştır.^【11】 Ayrıca Şişman İbrahim Paşa Hamamı, medrese ve çok sayıda tarihi konut ya tamamen yıkılmış ya da ağır hasar görmüştür.^【12】

Savaşın sona ermesinin ardından, UNESCO, Dünya Anıtlar Fonu (WMF) ve uluslararası toplumun desteğiyle başlatılan rehabilitasyon çalışmaları, Poçitel’in yeniden oluşmasını sağlamıştır. 2003 yılında tamamlanan restorasyon projesiyle Hacı Ali Camii, saat kulesi ve tarihi han aslına uygun olarak yeniden inşa edilmiş, harabeye dönen taş konutların büyük bir kısmı onarılmıştır.^【13】 Bu süreçle birlikte sürgündeki yerli nüfusun önemli bir bölümü kasabaya geri dönmüştür.