Sandal Ağacı (Arbutus andrachne L.)

Ericaceae (Fundagiller) familyasının Arbutus cinsine ait olan sandal ağacı (Arbutus andrachne L.), kışın yaprak dökmeyen, boylu çalı veya ufak ağaç formunda odunsu bir bitkidir. Genellikle 5-6 metreye kadar boylanabilen bu türün yaşlı gövdelerinde yer alan açık esmer veya kızıl kahverengi parlak kabuklar levhalar halinde dökülme eğilimi gösterirken, genç sürgünleri bezeli tüylü bir yapıya sahiptir. Geniş, oval ve düz kenarlı olan yapraklarının boyları 5-10 cm arasında değişmekte olup, yalnızca genç bireylerin yaprak kenarları dişli bir yapı sergilemektedir. Yaprakların üst yüzeyi koyu yeşil, alt yüzeyi ise açık yeşil ve tüysüzdür. Mart ve nisan aylarında açan beyaz veya yeşilimsi-krem renkli çiçekler, dik duran bileşik salkımlar halinde bulunur. Sonbahar aylarında olgunlaşan meyveleri yuvarlak formda, 1.0-1.5 cm çapında ve portakal sarısı ile açık kırmızı tonlarındadır.^【1】 Bitki, bulunduğu arazinin toprak yapısına göre çok derinlere kadar uzanabilen ve olumsuz koşullara adapte olmuş güçlü bir ana kök sistemine sahiptir. Sandal ağacı, Türkiye'nin farklı yörelerinde "Yunan Kocayemişi", "hartlap" ve "kızılbacak" gibi isimlendirmelerle de anılmaktadır.

Coğrafi Dağılım ve Yetişme Ortamı

Sandal ağacı, Doğu Akdeniz çevresinde; Güney Arnavutluk, Yunanistan, Türkiye, Lübnan, Kuzey Irak ve Karadeniz'den Kırım'a kadar uzanan geniş bir coğrafi yayılış göstermektedir. Türkiye florasında doğal olarak yetişen bu tür; Marmara, Ege, Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde 800 ile 1200 metre rakımlara kadar çıkabilmektedir. Ekolojik olarak Akdeniz çalı kuşağı ve maki vejetasyonunun önemli bir elemanı olup, genellikle kızılçam ormanları içerisinde, orman açıklıklarında ve kurak kayalık arazilerde yetişmektedir. Kireçtaşları, serpantin ve volkanik kayalar üzerinde iyi gelişim gösteren tür; kumlu balçık ve killi balçık tekstürlü, az veya çok kireçli, hafif veya orta alkali reaksiyonlu toprakları tercih etmektedir. Ayrıca, yıllık ortalama yağış miktarının 1000 mm'nin altına düşmediği nispeten nemli alanların indikatör bitkilerinden biri olarak kabul edilmektedir.^【2】

Çiçeklenme, Üreme Biyolojisi ve Çoğaltım Yöntemleri

Sandal ağacının çiçek tomurcuklarındaki morfolojik farklılaşma şubat ayı itibarıyla başlamakta ve bunu çanak yaprak, taç yaprak, erkek organ ile dişi organ taslaklarının gelişimi izlemektedir. Generatif yolla çoğaltılabilen türün tohumları, embriyonun yetersiz gelişimi ve kimyasal engelleyicilerin varlığı gibi nedenlerle fizyolojik dormansi (dinlenme) göstermektedir. Tohumlardaki bu çimlenme engelinin kırılması için soğukta katlama (örneğin 4°C'de 60 gün) veya gibberellik asit (GA3) gibi kimyasal ön uygulamalar gerekmektedir. Yapılan laboratuvar testleri, tohumların tetrazolyum testindeki canlılık oranının %99 seviyesinde olduğunu tespit etmiştir. Tohum haricinde, uygun konsantrasyonda oksin hormonları (özellikle IBA) kullanılarak hazırlanan gövde çelikleri ile de vejetatif üretim sağlanabilmektedir.^【3】

Sandal Ağacı (Easyspace)

Kullanım Alanları ve Ekonomik Değeri

Tür; odun kalitesi, yaprakları, meyveleri ve sürgünleri ile geniş bir ekonomik kullanım yelpazesine sahiptir. Odunu yüksek kalori değerine sahip olduğu ve yanma esnasında is yapmadığı için soba ve şöminelerde yakacak olarak veya mangal kömürü yapımında kullanılmaktadır. Aynı zamanda dokusunun sertliği sayesinde oymacılık, tornacılık ve el sanatları gibi alanlarda değerlendirilmektedir. Tıbbi ve farmakolojik açıdan; bitkinin kabuk ve yaprakları arbutin, monotropein, unedoside ve catechin (kateşin) gibi sekonder metabolitleri içermektedir. Arbutin maddesi, idrar yollarında antiseptik etki göstermekte olup bitki ekstraktlarının romatizma, yüksek tansiyon, eklem yangısı ve bağırsak rahatsızlıklarının tedavisinde kullanımı bulunmaktadır. Meyveleri taze olarak insan tüketimine sunulmakla birlikte jöle ve pasta sanayisinde de değerlendirilmekte; bol miktarda flavonoid, proantosiyanidin, C ve E vitaminleri ile çeşitli antioksidan bileşikler barındırmaktadır. Çiçekçilik sektöründe ise sandal ağacının yapraklı ve meyveli sürgünleri toplanarak çelenk yapımında kullanılmakta ve geniş çaplı ihracata konu olmaktadır.

Hayvan Beslemesindeki Yeri ve Yem Potansiyeli

Sandal ağacı yaprakları, özellikle kış aylarında koyun, keçi ve geyik gibi ruminantların beslenmesinde alternatif bir sulu kaba yem kaynağı teşkil etmektedir. Ancak ağacın besin değeri ve kimyasal kompozisyonu (ham protein, nötral deterjan fiber [NDF], asit deterjan fiber [ADF], metabolik enerji [ME]) hasat mevsimine bağlı olarak istatistiksel açıdan önemli değişimler sergilemektedir. Ocak ayında hasat edilen yapraklar en yüksek oranda ham protein içerirken, ilerleyen aylarda protein değeri düşmekte ve sindirimi zorlaştıran hücre duvarı bileşenleri (NDF, ADF) artış göstermektedir. Yapraklardaki yoğun kondense tanen varlığı, rasyonlarda proteinin mikroorganizmalarca kullanımını ve yemin sindirilebilirliğini sınırlayıcı bir etkiye sahiptir. Bu nedenle hayvan beslemesinde sandal yaprağı kullanımına ek olarak mutlaka protein ve spesifik mineral (P, Cu, Mn) takviyeleri tavsiye edilmektedir.^【4】

Sandal Ağacı (Easyspace)

Ormancılık Uygulamaları, Rehabilitasyon ve Sürgün Verimi

Türkiye'de odun dışı orman ürünü (ODOÜ) olarak planlı üretimi yapılan sandal ağacının sürgün verimini artırmak için rehabilitasyon ve bakım teknikleri büyük önem arz etmektedir. Bozuk ve verimsiz hale gelmiş sandal ocaklarında, toprak seviyesine yakın noktalardan motorlu testere ile "canlandırma kesimi" uygulanması türün yenilenmesini büyük ölçüde teşvik etmektedir. Bu canlandırma kesimlerini takiben ocaklarda yeni sürgünler büyüdüğünde gerçekleştirilen "gövde seyreltme" işlemleri de sürgün verimini maksimize etmektedir. Yapılan ormancılık araştırmaları, kesim sonrası her bir ocakta büyüklüğe bağlı olarak 1 ila 6 arasında dominant gövde bırakılmasının, ocakta gövde başına düşen ortalama sürgün verimi bakımından en yüksek performansı sağladığını ortaya koymuştur.