Söke Körüklü Çizmesi

Söke Körüklü Çizmesi, Ege Bölgesi'nin kültürel miraslarından biri olup, üretim teknikleri ve biçimsel özellikleriyle hem geleneksel el sanatları hem de giyim kültürü içerisinde kendine özgü bir yere sahiptir. Dana derisi, keçi derisi ve kösele gibi doğal malzemelerle tamamen el işçiliğiyle üretilen bu çizme; “baklava körük” ve “düz körük” gibi özgün konç yapılarıyla tanımlanır. 2018 yılında coğrafi işaret olarak mahreç işaretiyle tescillenmiş ve yalnızca Söke ilçesi sınırlarında üretimi denetim altına alınmıştır.

Tarihsel Kökeni

Söke Körüklü Çizmesi'nin yöredeki varlığı, mübadele sonrası Girit'ten gelen Hüseyin Rıfat Oral (Sağır Usta) aracılığıyla başlamıştır. Oral'ın çizme zanaatını Söke’ye taşıması, yörede özellikle celeplik ve arazi sahibi beylerin bu ürünü benimsemesini sağlamıştır. Yaz-kış kullanım rahatlığı, ata binmeye elverişliliği ve mekânda varlık göstermeye yarayan “gıcırtı” sesi gibi unsurlar bu benimsemede etkili olmuştur.

Kurtuluş Mücadelesi öncesinden itibaren efeler arasında da yaygınlaşan körüklü çizme, zamanla zeybek kostümlerinin ayrılmaz parçası haline gelmiştir. Sağır Usta’nın çizme modeli, "karışık körük" adı verilen, koncun doğal kırışıklığıyla şekillenen bir formdur. 1950’lerde usta Mehmet Yüksel, bu modeli yorumlayarak günümüzdeki ayırt edici “baklava” ve “düz” körük formlarını geliştirmiştir. Bu tasarımlar Sökeli ustalar tarafından civar il ve ilçelere de öğretilerek yaygınlaştırılmıştır.

Teknik Özellikler

Söke Körüklü Çizmesi’nin ayırt edici nitelikleri şunlardır:

• Saya ve taban astarı dana derisinden, astar keçi derisinden, taban ve ökçe ise %100 köseleden imal edilir.
• Saya ile taban astarının birleştirilmesinde “larezma” adlı özgün el dikişi uygulanır; konç arkası saraç dikişiyle işlenir.
• Deri katmanları arasına doğal sertleştirici olan çiriş sürülür; taban ve taban astarı arasına “gıcırdak” adı verilen deri parçaları yerleştirilerek ses efekti sağlanır.
• Konçta 3–4 cm aralıklarla ve 46–47 cm yüksekliğinde kıvrımlar oluşturulur. Düz körük sade görünüm sunarken, baklava körük üstten ve alttan danelye ile sıkıştırılarak şekillendirilir.
• Taban ve topuklar, “çapraz ağaç çivi çakımı” yöntemiyle gürgen ağacından imal edilmiş çivilerle sabitlenir.

Üretim Süreci

Üretim kişiye özel siparişle başlar. Ayak ölçüleri alınarak deriler kesilir, dikilir ve kalıba giydirilir. Saya bileşenleri suyla tavlandıktan sonra bombelik, fort ve taban astarı kösele ile tamamlanır. Gıcırdak montajı, taban köselesinin sabitlenmesi ve topuk yükseltme işlemleri sırasıyla gerçekleştirilir. Konç hazırlanıp körük kıvrımları verildikten sonra çizme cilalanır ve giyime hazır hale gelir.

Üretim boyunca kullanılan özel aletler arasında şunlar yer alır:

• Danelye: Deriyi kalıba oturtmak için kullanılır.
• Tığlar: Eğri ve düz formlarda, saraç ve larezma dikişlerinde delik açmada kullanılır.
• Gamba: Konç genişliğini ve körük şekillendirmeyi belirler.
• Katoş: Kalıbı diz üzerinde sabitleyen kayıştır.
• Sulistir, Raspa, Filo Bıçağı: Kösele ve deri işçiliğinde kullanılan özel el aletlerindendir.

Coğrafi İşaret ve Denetim

Söke Belediyesi tarafından tescil ettirilen ürün, Mahreç İşareti kapsamında korunmaktadır. Coğrafi sınırı Söke ilçesi ile sınırlıdır. Her çizmenin konç kısmının iç yüzeyine örnek etiket yerleştirilerek üretim bölgesi belirtilir.

Üretim süreci ve kullanılan malzemeler, Söke Belediyesi koordinasyonundaki 8 kişilik denetim kurulu tarafından kontrol edilir. Denetimler 6 ayda bir yapılmakta olup, gerektiğinde anlık denetim de mümkündür. Üretim tekniği ve özgünlük bakımından “baklava” körüklerin ustalıkla yapılması özel olarak denetlenir.

Kültürel Anlam

Söke Körüklü Çizmesi yalnızca bir ayak giyimi değil, yöresel kimliğin ve efelik kültürünün somut bir temsili olarak değerlendirilir. Gıcırdak sesiyle mekâna varlık koymak, körük kıvrımlarının estetik bir duruş sağlaması ve doğal malzemeleriyle yerel zanaatkârlığın sürdürülebilirliğini gösteren bir üründür. Bu çizme, Söke’nin kültürel belleğinde yaşayan ve el sanatları mirasını yaşatan bir sembol niteliğindedir.