Solastalji

Solastalji, bireylerin yaşadıkları, aidiyet hissettikleri ve teselli buldukları fiziki veya doğal çevrenin; olumsuz çevresel değişimler, afetler, yıkımlar veya müdahaleler nedeniyle bozulması ya da yok olması sonucu deneyimledikleri zihinsel, duygusal ve psikolojik sıkıntı ile yerinden edilmişlik hissini ifade eden bir kavramdır. ^【1】Bireyin yaşadığı yeri fiziksel olarak terk etmediği hâlde, aşina olduğu çevrenin başkalaşması sonucunda geliştirdiği "yer kaybı acısı" veya "yer patolojisi" olarak da tanımlanır.^【2】

Kavram, Avustralyalı çevre filozofu Glenn Albrecht tarafından ilk kez 2003 yılında Montreal’de düzenlenen Ecohealth Konferansı’nda tanıtılmış, 2005 ve 2006 yıllarında yayımlanan çalışmalarıyla bilimsel literatüre kazandırılmıştır.^【3】 Kelime yapısı olarak solastalji, Latince "teselli", "avuntu" veya "rahatlama" anlamına gelen solacium (veya solace) sözcüğü ile Yunanca "acı", "keder" veya "ıstırap" anlamına gelen algia sözcüklerinin birleştirilmesiyle türetilmiştir. ^【4】

Solastalji, yapısal ve anlamsal olarak 1688 yılında İsviçreli hekim Johannes Hofer tarafından tanımlanan "nostalji" kavramıyla karşılaştırmalı olarak ele alınır.^【5】 Nostalji, bireyin alıştığı evinden, memleketinden veya vatanından uzakta bulunması nedeniyle yaşadığı "sıla hasreti" ve yurt özlemini tanımlarken; solastalji, bireyin fiziksel olarak evini veya yaşadığı yeri terk etmediği hâlde, çevrenin olumsuz dönüşümü sonucu "evindeyken yaşadığı ev hasreti" olarak nitelendirilir.^【6】 Birey yerinde kalmasına rağmen etrafındaki manzaraların, ekosistemin veya toplumsal dokunun değiştiğine tanıklık eder ve eski çevreye duyduğu derin özlemle birlikte psikolojik bir rahatsızlık hisseder.^【7】

Solastalji bir akıl hastalığı veya psikiyatrik bir tanı değil; fiziki, ekolojik ve sosyal çevrenin kaybına karşı geliştirilen durumsal ve ikincil bir travma semptomudur.^【8】 Bireyin yaşadığı çevreyle kurduğu bağ; ontolojik güvenlik, kimlik, özerklik (otonomi) ve kontrol duygularının temelini oluşturur.^【9】 Çevrenin tahrip olması veya belirsizleşmesi, bireyin kendi kimliğini tanımladığı nesnelerin, manzaraların ve toplumsal ilişkilerin yitirilmesine yol açar.^【10】

Bu mekânsal ve çevresel kopuş; bireylerde yabancılaşma, ıssızlık, izolasyon, çaresizlik, stres, gelecek kaygısı ve ekolojik anksiyete (eko-anksiyete) gibi sorunları tetikler.^【11】 Çevresel değişimler iki temel mekanizmayla gerçekleşir:

• Akut Tetikleyici Faktörler: Deprem, sel ve orman yangınları gibi ani gelişen doğa olayları ve afetler, toplumun uyum sağlamasına zaman tanımadan ani ve travmatik solastaljiye yol açar.^【12】
• Kronik Faktörler: İklim değişikliği, kuraklık, madencilik faaliyetleri, baraj projeleri, sanayileşme, kentsel dönüşüm, soylulaştırma ve savaş/işgal gibi süreçler yerel coğrafyanın kademeli olarak bozulmasını içerir.^【13】

Ayrıca bireylerin yaşadıkları çevrenin gelecekte yok olacağına veya bozulacağına dair algıları ve öngörüleri, "beklentisel (öngörülü) solastalji" meydana getirebilmektedir.^【14】

^{6 Şubat 2023 Depremleri Sonrasında Kahramanmaraş'ta Yaşanan Kentsel Yıkım ve Mekân Kaybı (}AA⁾

Deprem gibi yıkıcı doğa olayları, can kayıplarının yanı sıra toplumsal hafızayı barındıran kentsel ve kırsal mekânların yok olmasına neden olarak yoğun bir solastalji yaratır.^【15】 Aysun Öcal, Vildan Armağan ve Sevinç Yüce tarafından 6 Şubat 2023 depremleri bağlamında Kahramanmaraş ilinde (Yenişehir, Hayrullah, Şazibey ve İsmetpaşa mahalleleri) gerçekleştirilen alan araştırmaları, depremzedelerin ağır bir yer kaybı acısı yaşadığını ortaya koymuştur.^【16】

Bireylerin yıllarca yaşadığı evlerin, ticaret yaptıkları çarşıların (örn. Trabzon Caddesi), sokakların ve sosyalleşme alanlarının yıkılması veya rezerv alan ilan edilerek form değiştirmesi, kentsel aidiyetin zedelenmesine ve derin bir mekânsal yabancılaşmaya yol açmıştır.^【17】 Yıkım sonrası yer-yön bulma güçlükleri, alıştıkları manzaraların kaybı, altyapı tahribatı nedeniyle yaşanan çevre kirliliği ve sosyal hayatın kesintiye uğraması, kentsel mekânla ontolojik bağın kopmasına ve bireylerin doğup büyüdükleri şehirlerde kendilerini yabancı hissetmelerine neden olmuştur.^【18】

^{2021 Yılında Muğla'da Meydana Gelen Orman Yangınları Sonrasında Tahrip Olan Yerler (}AA⁾

İklim değişikliğine bağlı olarak artış gösteren orman yangınları, ekosistemi tahrip ederek akut ve kronik solastalji sebeplerinin başında gelir.^【19】 Çiğdem Alaca’nın çalışmasında incelendiği üzere, 2021 yılında Türkiye'nin Ege ve Akdeniz bölgelerinde (özellikle Muğla, Antalya ve Mersin) meydana gelen orman yangınları, yerel halk üzerinde doğrudan mekânsal ve ekonomik bir yıkım yaratmıştır.^【20】

Muğla'nın Marmaris ilçesine bağlı Osmaniye köyünde kızılçam ormanlarının yanmasıyla birlikte arıcılık faaliyetleri ve coğrafi işaretli çam balı (basra böceği salgısına dayalı üretim) üretimi durmuş; yerel halk hem alıştığı doğal manzarayı hem de geçim kaynağını kaybederek solastaljiyi deneyimlemiştir.^【21】 Bu tür çevresel kayıplar, bireylerin günlük yaşam rutinlerini, özerkliklerini ve yaşam üzerindeki kontrol duygularını sarsarak ekolojik yasa neden olmaktadır.^【22】

^{Hasan Dağı (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Solastalji, yalnızca gerçekleşmiş yıkımlardan sonra değil, çevrenin bozulma riski karşısında da ortaya çıkabilen bir halk sağlığı meselesidir.^【23】 Vildan Armağan’ın çalışmasında vurgulandığı üzere, toplumun ruh sağlığının korunması ve yer kimliğinin muhafaza edilmesi için doğal alanların koruma statüleriyle güvence altına alınması gerekmektedir.^【24】

Aksaray ve Niğde sınırlarında yer alan Hasan Dağı ile kuzey yamacındaki Helvadere ve Nora Antik Kenti çevresi; sahip olduğu biyolojik çeşitlilik (örn. kritik tehlike altındaki endemik Taşpınar geveni / Astragalus victoriae), Paleolitik Çağ'a uzanan arkeolojik obsidiyen kaynakları ve yüksek rekreasyonel/sportif potansiyeli (yamaç paraşütü, dağcılık) nedeniyle 2873 sayılı Millî Parklar Kanunu kapsamında "millî park" veya "tabiat parkı" statüsüne önerilmiştir.^【25】 Bozulmamış doğa parçalarının korunması, kent insanının doğayla bağ kurmasını sağlayarak olası yer kaybı acısını önleyici bir işlev görmektedir.^【26】

Solastalji kavramı tıp, psikoloji ve kamu yönetimi kadar edebiyat ve ekoeleştiri (çevre eleştirisi) alanlarında da analitik bir araç olarak kullanılmaktadır.^【27】 Esra Sazyek’in incelemesine göre, Cengiz Dağcı’nın 1958 tarihli Onlar da İnsandı isimli romanı, solastaljinin edebî bir metinde merkezileştiği önemli örneklerdendir.^【28】

Romanda, Sovyet Rusya'nın Kırım'ı işgali, Ruslaştırma politikaları ve kolhoz (kolektif çiftlik) uygulamaları nedeniyle Kızıltaş köyünün doğal ve kültürel dokusunun bozuluşu işlenir.^【29】 Kırım Tatarlarının yerli coğrafyasıyla kurduğu organik bağın; "yol", "ev", "tarla" ve "köy" ölçeğinde adım adım tahrip edilmesiyle yaşanan ekolojik yas anlatılır.^【30】 Romanda çevresel yıkımdan kaynaklanan acının yalnızca insanlar tarafından değil, antropomorfik bir anlatımla toprak, ağaçlar, hayvanlar ve sular gibi insan dışı varlıklar tarafından da ortaklaşa deneyimlendiği vurgulanarak nesiller arası belleğin mekânla ilişkisi ortaya konur.^【31】