Stratonikeia Antik Kenti

Stratonikeia Antik Kenti, günümüzde Türkiye’nin güneybatısında, Muğla ili Yatağan ilçesi Eskihisar Mahallesi sınırları içerisinde yer alan ve antik çağdan Osmanlı dönemine kadar kesintisiz yerleşim görmüş çok katmanlı bir arkeolojik alandır. Kent, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne eklenmiştir.

Kent, tarihsel süreç boyunca farklı siyasal egemenlikler, inanç sistemleri ve toplumsal yapılar altında şekillenmiş; bu durum mimari kalıntılar, yazıtlar ve arkeolojik buluntular aracılığıyla izlenebilir hâle gelmiştir. Antik kaynaklarda Karia Bölgesi’nin önemli yerleşimleri arasında anılan Stratonikeia, özellikle Hellenistik ve Roma dönemlerinde kentleşme, kamusal mimari ve sosyal yaşam açısından dikkat çeken bir merkez olmuştur.

Kuruluş ve Helenistik Dönem

Stratonikeia’nın kuruluşu M.Ö. 3. yüzyıla, Seleukos Krallığı dönemine tarihlenmektedir. Kentin, Seleukos hükümdarı I. Antiokhos tarafından kurulduğu ve adını kralın eşi Stratonike’den aldığı kabul edilmektedir. Arkeolojik bulgular, kentin kuruluş sürecinde bölgede daha önce mevcut olan yerleşim izlerinden yararlanıldığını; Stratonikeia’nın planlı kent dokusunun ise Helenistik Dönem’de oluşturulduğunu ortaya koymaktadır.^【1】Bu dönemde benimsenen düzenli şehir planı, geniş kamusal alanlar ve anıtsal mimari unsurlar, Helenistik kentleşme anlayışının karakteristik özelliklerini yansıtmaktadır.

Roma Döneminde Kentsel Gelişim

Roma egemenliğiyle birlikte Stratonikeia, Karia Bölgesi’nin önde gelen kentlerinden biri hâline gelmiştir. Bu dönemde kentte yoğun imar faaliyetleri gerçekleştirilmiş; tiyatro, gymnasion, agoralar ve sütunlu caddeler inşa edilmiştir. Antik yazılı kaynaklar ve epigrafik belgeler, Stratonikeia’nın Roma döneminde özellikle spor ve atletizm faaliyetleriyle ilişkilendirildiğini ortaya koymaktadır. Kentte düzenlenen atletizm müsabakaları ve spor festivallerine dair yazıtlar, Stratonikeia’nın bölgesel ölçekte bu alanda tanınan bir merkez olduğunu göstermektedir.

Kent Dokusu ve Mimari Özellikler

Kent dokusu büyük ölçüde mermer kullanımına dayanmaktadır. Ana caddeler, sütunlu yollar ve kamusal alanlar, hem işlevsel hem de temsilî bir nitelik taşımaktadır. Tiyatro, Hellenistik dönemde inşa edilmiş, Roma döneminde genişletilerek kullanılmaya devam edilmiştir. Gymnasion ise kentin sosyal yapısı açısından önemli bir kurum olarak, gençlerin bedensel ve zihinsel eğitimine ayrılmıştır. Kentte biri ticari, diğeri resmî işlevli olmak üzere iki agora bulunmakta; bu alanlar ekonomik faaliyetlerin yürütüldüğü ve kamusal yaşamın yoğunlaştığı merkezler olarak işlev görmüştür.

İnanç Sistemleri ve Dini Yapılar

Stratonikeia’da dinsel yaşam, tarihsel süreç boyunca önemli değişimler geçirmiştir. Antik dönemde kentte çok tanrılı inanç sistemi hâkim olmuş; Zeus, Hera ve Hekate kültlerine ilişkin arkeolojik ve epigrafik buluntular tespit edilmiştir. Kentle doğrudan ilişkili olan Lagina Hekate Kutsal Alanı, Stratonikeia’nın dinsel törenleri ve festivalleri açısından merkezi bir rol üstlenmiştir. Bizans döneminde Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte kent piskoposluk merkezi hâline gelmiş, bazı antik yapılar kilise işlevi kazanmıştır. Türk-İslam ve Osmanlı dönemlerinde ise cami, hamam ve konut gibi yapılar inşa edilmiş; antik yapı taşlarının yeniden kullanıldığı gözlemlenmiştir.

Epigrafik Veriler ve Yazılı Kaynaklar

Stratonikeia, Anadolu’daki en zengin epigrafik malzemeye sahip antik kentlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Kentte ele geçen yazıtlar, yerel yönetim yapısı, toplumsal ilişkiler, spor faaliyetleri, onur yazıtları ve dinî törenler hakkında ayrıntılı bilgiler sunmaktadır. Bu yazıtlar, özellikle Roma dönemindeki kurumsal düzenin ve kamusal yaşamın anlaşılmasında temel kaynaklar arasında yer almaktadır.

Ekonomik Yapı ve Ticaret

Kentin ekonomik yapısı büyük ölçüde tarım, hayvancılık ve bölgesel ticaret faaliyetlerine dayanmaktaydı. Stratonikeia’nın konumu, Karia iç bölgeleri ile kıyı kentleri arasında bir bağlantı noktası oluşturmuş; bu durum kentin ticari potansiyelini artırmıştır. Agoralar ve ticari yapılar, kentte düzenli bir ekonomik sistemin varlığına işaret etmektedir. Roma döneminde gerçekleştirilen kapsamlı imar faaliyetleri, kentin ekonomik kapasitesinin bu dönemde genişlediğini düşündürmektedir.

Arkeolojik Araştırmalar ve Kazılar

Stratonikeia’da bilimsel arkeolojik kazılar 20. yüzyılın sonlarından itibaren sistemli biçimde yürütülmektedir. Günümüzde kazı çalışmaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle Türk üniversiteleri tarafından sürdürülmektedir. Kazılar yalnızca antik döneme değil, Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait tabakaları da kapsamaktadır. Bu yönüyle Stratonikeia, “yaşayan arkeoloji alanı” olarak tanımlanan yerleşimler arasındadır.

Güncel Arkeolojik Bulgular

Son yıllarda yürütülen kazı çalışmaları sırasında önemli buluntular elde edilmiştir. 2025 yılında yapılan kazılar sırasında, Stratonikeia’da yaklaşık 2 bin yıl öncesine tarihlenen girlandlı bir lahit ortaya çıkarılmıştır. Nekropol alanında bulunan ve daha sonra Agora’ya taşınan bu lahit üzerinde meyve, çiçek ve yapraklardan oluşan girland bezemeleri, köşelerde koç başı betimlemeleri ve orta panolarda Eros figürleri ile boğa başları yer almaktadır. Bu buluntu, Stratonikeia’da lahit üretiminin varlığına ve kentin mezar mimarisi geleneğine dair önemli veriler sunmaktadır. Ayrıca benzer örneklerin farklı bölgelere taşındığına ilişkin epigrafik bilgilerle birlikte değerlendirildiğinde, kentin bölgesel üretim ve dağıtım ağlarıyla ilişkisi anlaşılmaktadır.

Günümüzde Stratonikeia Antik Kenti, arkeolojik sit alanı olarak korunmaktadır. Antik Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait yapıların aynı yerleşim alanında bulunması, kentin Anadolu arkeolojisi kapsamında değerlendirilen çok katmanlı bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Bilimsel kazılar, belgeleme ve koruma çalışmaları devam etmektedir.