Tiroid Bezi Anatomisi

Tiroid bezi (Glandula thyroidea), boynun ön orta hattında yer alan, metabolizma, büyüme ve serum kalsiyum konsantrasyonlarını düzenleyen hormonların üretiminden sorumlu endokrin bir organdır. Yetişkinlerde ortalama 25 gram ağırlığında ve yaklaşık 6,6 ml hacminde olan bez, C5 ile T1 vertebra seviyeleri arasında konumlanmıştır. Şekil itibarıyla bir kelebeğe benzeyen organ, trakeanın (soluk borusu) önünde, cildin altında yer alır ve sağlıklı bireylerde dışarıdan bakıldığında görülmez. Endokrin sistemin bir parçası olarak, foliküler hücreleri aracılığıyla tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3), parafoliküler hücreleri (C hücreleri) aracılığıyla ise kalsitonin hormonlarını salgılar.

Makroskobik Anatomi ve Yapısal Özellikler

Tiroid bezi, genellikle simetrik olan sağ (lobus dexter) ve sol (lobus sinister) olmak üzere iki lobdan ve bu lobları birbirine bağlayan isthmus adı verilen orta hat yapısından oluşur. İsthmus, trakeanın 2. ve 3. kıkırdak halkalarının ön yüzünde yer alır. Her bir lob koni şeklinde olup, tabanı aşağıda 4. veya 5. trakeal halka seviyesine, tepesi ise yukarıda tiroid kıkırdağın oblik çizgisine kadar uzanır. Lobların boyutları ortalama 5 cm uzunluk, 3 cm en ve 2 cm ön-arka çap şeklindedir. Bireylerin yaklaşık %28 ila %55’inde, genellikle isthmusun sol tarafından yukarıya doğru uzanan lobus pyramidalis isimli bir varyasyon bulunur; bu yapı ductus thyroglossus’un bir kalıntısıdır. Bez, bağ dokusundan oluşan capsula fibrosa ile sarılıdır ve bu kapsül bezin içine uzantılar göndererek organı lobüllere ayırır. Fascia cervicalis profunda’nın pretrakeal tabakası kapsülün dışını örter ve tiroidi krikoid ile tiroid kıkırdaklarına bağlar; bu anatomik bağlantı nedeniyle tiroit bezi yutkunma esnasında larinks ile birlikte hareket eder.

Anatomik Komşuluklar

Tiroid bezi, boynun visseral kompartmanında yer alır ve sternotiroid ile sternohyoid kaslarının (strap kaslar) arkasında konumlanır. Bezin ön yüzü bu kaslar tarafından örtülürken, yan lobların medial (iç) yüzleri larinks, trakea, farinks (yutak) ve özofagus (yemek borusu) ile komşudur. Arka-yan (posterolateral) yüzey ise vagina carotica (karotis kılıfı) ile komşuluk yapar; bu kılıf içinde arteria carotis communis, vena jugularis interna ve nervus vagus bulunur. Anatomik açıdan cerrahi öneme sahip olan nervus laryngeus recurrens (RLN), trakea ile özofagus arasındaki olukta seyreder ve tiroid bezinin arka-medial yüzü ile yakın ilişki içindedir. Ayrıca paratiroid bezleri de tiroidin arka yüzünde, kapsül ile fasya arasında yerleşmiştir.

Tiroid bezini ve komşuluklarını gösteren temsili görsel. (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)

Histolojik Yapı

Histolojik olarak tiroit dokusu, tek katlı epitel ile çevrili ve lümeni kolloid adı verilen jelatinöz bir maddeyle dolu binlerce folikülden meydana gelir. Folikül hücreleri (tirositler), tiroid hormonları olan T3 ve T4’ü sentezleyip depolayan temel fonksiyonel birimlerdir. Folikül epitelinin şekli bezin fonksiyonel aktivitesine göre yassıdan prizmatiğe kadar değişkenlik gösterir; aktif bezlerde epitel yüksekliği artar. Foliküler hücrelerin yanı sıra, folikül epiteli arasında veya foliküllerin arasında kümeler halinde bulunan parafoliküler hücreler (C hücreleri) yer alır. Bu hücreler, foliküler hücrelerden daha büyük ve soluk boyanan yapılarıyla ayırt edilirler ve kan kalsiyum seviyesini düşüren kalsitonin hormonunu sentezlerler.

Tiroid bezinin histolojik yapısını gösteren görsel. (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)

Vaskülarizasyon (Damarlanma) ve Lenfatik Drenaj

Tiroid bezi, vücudun en iyi kanlanan organlarından biridir ve arteriyel beslenmesi temel olarak iki ana damar çifti tarafından sağlanır. Arteria thyroidea superior, arteria carotis externa’nın ilk dalı olarak ayrılır ve bezin üst kutbunu besler. Arteria thyroidea inferior ise arteria subclavia’dan köken alan truncus thyrocervicalis’ten çıkar ve bezin arka yüzüne ulaşarak alt bölgeyi besler. Nüfusun yaklaşık %10’unda, genellikle brakiyosefalik kütükten veya aort arkından çıkan arteria thyroidea ima isimli varyatif bir arter de bulunabilir ve bu damar isthmus bölgesini besler.

Venöz drenaj üç çift ven aracılığıyla gerçekleşir: Vena thyroidea superior ve media internal juguler vene dökülürken, vena thyroidea inferior genellikle brakiyosefalik vene dökülür. Lenfatik drenaj ise prelaringeal, pretrakeal, paratrakeal ve derin servikal lenf düğümlerine doğru olur.

İnnervasyon (Sinir Yapısı)

Tiroid bezinin innervasyonu otonom sinir sistemi tarafından sağlanır. Sempatik lifler üst, orta ve alt servikal gangliyonlardan gelirken, parasempatik lifler nervus vagus aracılığıyla ulaşır. Bu sinirlerin temel işlevi hormon üretimi veya salgılanmasını doğrudan kontrol etmekten ziyade, bezin kan damarlarının tonusunu (vazomotor fonksiyon) düzenlemektir. Cerrahi anatomi açısından kritik öneme sahip olan nervus laryngeus recurrens (RLN) ve nervus laryngeus superior, tiroidi besleyen arterlerle (sırasıyla inferior ve superior tiroid arterleri) yakın komşuluk gösterir.