Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış (Kitap)

Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış başlıklı üç ciltlik eseri, Türk edebiyatında, inceleme alanında bir referans kaynağı olarak kabul edilmektedir. Moran, bu çalışmasında yer alan üç kitapta Tanzimat’tan günümüze kadar Türk romanını ele alarak edebi eserleri hem yapısal hem de içeriksel açıdan değerlendirmiştir.

Berna Moran - Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1 (İletişim Yayınları)

Türk Romanına Eleştirel Bakış 1

Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bakış 1 adlı eseri 1983 yılında yayımlanmıştır. Eserde Ahmet Mithat Efendi’den Ahmet Hamdi Tanpınar’a kadar toplamda 8 yazar ve eserleri incelenmiştir. Bu yazarlar ve eserleri dışında Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bakış 1’de Türk romanı üzerinde “Türk Romanı ve Batılılaşma Sorunu” gibi roman üzerinde çeşitli makalelerini de eserinde yayımlamıştır.

Eserde işlenen yazarlar ve bölüm başlıkları şu şekildedir:

“Türk Romanı ve Batılılaşma Sorunu”, “Âşık Hikâyeleri, Hasan Mellah ve İlk Romanlarımız”, “Felâtun Bey ile Rakım Efendi”, “İddialı Bir Roman: Müşahedat”, “Araba Sevdası”, “Aşk-ı Memnu”, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın ‘Yüksek Felsefe’si”, “Şıpsevdi”, “Sinekli Bakkal”, “Kiralık Konak”, “Yaban’da Teknik ve İdeoloji”, “Peyami Safa’nın Romanlarında İdeolojik Yapı”, “Matmazel Noraliya’nın Koltuğu”, “Alafranga Züppeden Alafranga Haine”, “Bir Huzursuzluğun Romanı: Huzur”, “Saatleri Ayarlama Enstitüsü”.

Yazar, eserinin önsözünde, çalışması hakkında şöyle demiştir:

“Bu kitap bir roman tarihi değil, daha çok, Ahmet Mithat'tan Ahmet Hamdi Tanpınar'a kadarki romanımıza eleştirel bir bakış. İncelemeye çalıştığım yazarlarımızı değerlendirirken Türk romanına hangi yönlerden katkıda bulunduklarını, geliştirdikleri teknikleri ve çoğunda ortak olan Batı-Doğu sorunsalına yaklaşımlarında roman türünü ne denli başarıyla kullandıklarını saptamak istediğimden her birinin bir iki yapıtı üzerinde yoğunlaşmayı ve uzunca durmayı tercih ettim. Böyle olunca romancılarımız arasından bir seçim yapmak zorunluluğu doğdu. Onun için söz konusu dönemden ancak sekiz romancıyı aldım kitaba. Bu demek değildir ki seçtiklerimin dışında sözü edilmeye değer romancı yoktur. Örneğin Mithat Cemal Kuntay ve Reşat Nuri Güntekin'e de yer ayırmak gerekirdi diye düşünülebilir ama kendi amacım açısından seçtiklerim bana yeterli göründü.”^【1】 

Berna Moran - Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 2 (İletişim Yayınları) 

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 2

Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bakış 2 adlı eseri 1990 yılında yayımlanmıştır. Eserde Sabahattin Ali’den Yusuf Atılgan’a kadar, Türk romanında 1950-1975 yılları arasındaki dönemde çıkan toplam 15 eser incelenmiştir.

Eserde ayrıca 1950-1975 yılları arasında Türk romanının dönem özellikleri, Anadolu romanının ortaya çıkmasına sebep olan toplumsal, siyasi ve yazınsal koşullara da yer verilmiş, köylü-şehirli çatışması, sınıf kavgası vs. gibi temalar da ele alınmıştır.

Eserde işlenen yazarlar ve bölüm başlıkları şu şekildedir:

“Soylu Vahşi Olarak Kuyucaklı Yusuf”, “Bereketli Topraklar Üzerinde Köylü Şehirli Çatışması”, “Eskici ve Oğulları”, “İnce Memed ve Eşkıya Öykülerinin Yapısı”, “Dağın Öte Yüzü Üçlüsü”, “Yaşar Kemal’de Yozlaşma Mitosu”, “Kemal Tahir’in Roman Anlayışı”, “Kurt Kanunu’nun Polisiye Kurgusu ve Suçlusu”, “Devlet Ana’nın Kalıpları”, “Tırpan’da Cinsel Tecavüz ve Sınıf Kavgası”, “Tutunanlardan Tutunamayanlara Bir Yolculuk”, “Aylak Adam’dan Anayurt Oteli’ne”, “Sonuç: İkinci Dönem Romanının Özellikleri”.

Berna Moran - Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3 (İletişim Yayınları)

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3

Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bakış 3 adlı eseri 1994 yılında yayımlanmıştır. Eser Berna Moran’ın 1993’te hayatını kaybetmesinden sonra yayımlanmıştır ve yazarın son eseridir.

Eserde Sevgi Soysal, Adalet Ağaoğlu, Latife Tekin, Orhan Pamuk, Pınar Kür, Bilge Karasu romanlarını işlenmiştir. Eserde hem romanlar hem de 12 Mart ve 12 Eylül dönemi romanları toplumsal sorunlar çerçevesinde ele alınmıştır. Ayrıca 1980 sonrasında ele alınan postmodernist tavırlar, yenilikçi bakışlar da romanlarla birlikte eserde incelenmiştir.

Berna Moran Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3 eserinin önsözünde çalışması hakkında şöyle demiştir:

“Bu üçüncü ve son ciltte ilk önce 12 Mart döneminde yazılmış romanları, daha sonra l980'li yılların farklı bir akım oluşturan yenilikçi (avant garde) yapıtlarını incelemeye çalışacağım. (…) 12 Eylül darbesinin romanımıza etkisi ise tam ters yönde olmuştur diyebilirim. Yalnız Türkiye'de değil tüm dünyada solun içine düştüğü çıkmaz yazarlarımızı çok karmaşıklaşan toplumsal ve ekonomik sorunlar karşısında alternatifsiz bırakmış ve bu sorunları işlemeye elverişli klasik gerçekçi yöntemden uzaklaştırmıştır. Tabii hepsini değil ama önemlilerinden çoğunu. Latife Tekin, Orhan Pamuk, Nazlı Eray, Pınar Kür, Bilge Karasu akla ilk gelen isimlerden. 1980 sonrası Türk romanında tanık olduğumuz köktenci değişikliği, yani gerçekçiliğin terkedilip postmodernist çizgide yeni bir anlatı türünün doğuşunu incelerken adını andığım yazarlardan örnekler seçtim. Gerçekçilikten kaçış daha yaygındır aslında.”^【2】 

Eserde işlenen yazarlar ve bölüm başlıkları şu şekildedir:

“12 Mart Romanı’nın Amacı ve Yapısı”, “Şafak”, “Bir Düğün Gecesi”, “12 Eylül ve Yenilikçi Roman”, “Türk Romanında Fantastiğin Serüveni”, “On Yıl Sonra Sevgili Arsız Ölüm Üzerine Bir Değerlendirme”, “Üstkurmaca Olarak Kara Kitap”, “Bir Cinayet Romanı ve Postmodern Polisiye”, “Bilge Karasu’nun Kılavuz’u”.