Uluslararası Ceza Mahkemesi

*edit

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), uluslararası toplumun en ciddi olarak kabul ettiği suçların faillerini yargılamak ve hesap verebilirliği sağlamak amacıyla kurulmuş, daimi ve bağımsız bir uluslararası yargı organıdır. Mahkemenin merkezi Hollanda'nın Lahey kentindedir.

UCM'yi kuran temel belge Roma Statüsü'dür. Bu Statü, 17 Temmuz 1998'de Roma'da düzenlenen Birleşmiş Milletler Uluslararası Ceza Mahkemesi Diplomatik Konferansı'nda 120 kabul oyuyla kabul edilmiş ve 60. onay belgesinin Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne tevdi edilmesinin ardından 1 Temmuz 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Mahkeme, bu tarihten itibaren işlenen ve Statü'de düzenlenen suçlar bakımından yargı yetkisini kullanabilmektedir.

UCM, Uluslararası Adalet Divanı'ndan farklı olarak devletleri değil, yalnızca gerçek kişileri yargılayabilir. Mahkemenin yargı yetkisine giren suçlar şunlardır:

• Soykırım suçu 
• İnsanlığa karşı suçlar 
• Savaş suçları 
• Saldırı suçu 

Saldırı suçunun tanımı ve Mahkeme'nin bu suç üzerindeki yargı yetkisini kullanma koşulları, 31 Mayıs-11 Haziran 2010 tarihleri arasında Kampala'da (Uganda) düzenlenen Gözden Geçirme Konferansı'nda kabul edilen "Kampala Değişiklikleri" ile belirlenmiştir. Bu değişiklikler, en az 30 üye ülke tarafından onaylanmasının ardından 23 Eylül 2016 itibarıyla yürürlüğe girmiş ve UCM, saldırı suçu konusunda 17 Temmuz 2018'den itibaren faaliyete geçmiştir. Aynı Kampala Konferansı'nda Roma Statüsü'nün 8. maddesine getirilen değişikliklerle mikrobik, biyolojik ve zehirli silahların kullanımı, X-ray cihazlarında tespit edilemeyen silahların kullanımı ve lazer silahların kullanımı gibi üç ayrı savaş suçu da mahkemenin yetki alanına eklenmiştir.

Mahkeme, suçun işlendiği sırada 18 yaşından küçük olan kişiler üzerinde yargı yetkisine sahip değildir. Resmi görevde bulunmak, devlet veya hükümet başkanı olmak gibi sıfatlar, UCM önünde cezai sorumluluğu kaldırmaz veya cezayı hafifletmez. Mahkemenin yargı yetkisine giren suçlarda herhangi bir zamanaşımı söz konusu değildir.

UCM'nin temel çalışma prensiplerinden biri "tamamlayıcılık ilkesi"dir. Bu ilkeye göre UCM, ulusal ceza yargı yetkilerini tamamlayıcı niteliktedir. Mahkeme, bir davayı ancak ilgili devletin söz konusu davayı soruşturmak veya kovuşturmak konusunda isteksiz veya bunu yapabilecek durumda olmaması halinde ele alabilir. Ulusal mahkemelerin yargılama konusunda her zaman öncelikli yargı yetkisi bulunmaktadır.

Bir devletin Roma Statüsü'ne taraf olmasıyla, Statü'de belirtilen suçlarla ilgili olarak Mahkeme'nin yargı yetkisini kabul ettiği varsayılır. UCM'nin yargı yetkisini kullanabilmesi için genel olarak aşağıdaki koşullardan birinin sağlanması gerekir:

• Suçun, bir Taraf Devletin toprağında işlenmiş olması.
• Suçun, bir Taraf Devletin vatandaşı tarafından işlenmiş olması.

Statü'ye taraf olmayan bir devlet, belirli bir olay için Mahkeme'nin yargı yetkisini bir bildirge ile tanıyabilir.

Mahkemenin yargı yetkisi aşağıdaki şekillerde harekete geçirilebilir:

• Bir Taraf Devletin, Savcıya bir durumu bildirmesiyle.

• Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (BMGK), BM Şartı'nın VII. Bölümü uyarınca hareket ederek Savcıya bir durumu bildirmesiyle. Bu durumda, ilgili devletin Roma Statüsü'ne taraf olup olmaması önem taşımaz.

• Savcının, elde ettiği bilgilere dayanarak resen (proprio motu) soruşturma başlatmasıyla (Ön Yargılama Dairesi'nin iznine tabidir).

Bir soruşturma ve kovuşturma açılıp açılmayacağına nihai olarak, adli onaya tabi şekilde, UCM Savcısı karar verir.

UCM'nin başlıca organları şunlardır:

• Başkanlık: Mahkemenin genel idaresinden sorumludur. Bir Başkan ile birinci ve ikinci başkan yardımcılarından oluşur.

• Bölümler (Daireler): İstinaf Bölümü, Yargılama Bölümü ve Ön Yargılama Bölümü'nden oluşur. İstinaf Bölümü bir başkan ve dört yargıçtan, Yargılama ve Ön Yargılama Bölümleri ise en az altışar yargıçtan meydana gelir.

• Savcılık Ofisi (OTP): Mahkemeden bağımsız hareket eden bir organdır. Suç iddialarını ve bilgileri kabul etmek, incelemek ve Mahkeme önünde soruşturma ve kovuşturma yürütmekle görevlidir.

• Yazı İşleri Bürosu: Mahkemenin idare ve hizmetlerinin adli olmayan yönlerinden sorumludur.

Mahkeme'de, Taraf Devletler Asamblesi tarafından seçilen 18 yargıç görev yapar. Yargıçların görev süreleri dokuz yıldır. Yargıçların seçiminde başlıca hukuk sistemlerinin temsili, eşit coğrafi dağılım ve kadın-erkek dengesi gözetilir.

UCM'nin kendisine ait bir kolluk gücü veya icra mekanizması bulunmamaktadır. Bu nedenle Mahkeme, soruşturmaların yürütülmesi, tutuklama emirlerinin infazı, delil toplanması ve cezaların infazı gibi konularda Taraf Devletlerin tam işbirliğine büyük ölçüde bağımlıdır. Taraf olmayan devletler de özel anlaşmalar veya BMGK kararları çerçevesinde işbirliği yapabilirler.

Mahkeme önüne gelen davalarda öncelikle Roma Statüsü'nü, Suçun Unsurları'nı ve Usul ve Delil Kuralları'nı uygular. Gerekirse, uygulanabilir antlaşmaları, uluslararası hukukun ilke ve kurallarını (uluslararası silahlı çatışma hukuku dahil) ve bunlarla uyumlu olduğu ölçüde, normalde yargı yetkisine sahip devletlerin ulusal hukuklarından kaynaklanan genel hukuk ilkelerini de dikkate alır.

UCM, BM'nin bir organı olmamakla birlikte, BM ile yakın bir ilişki içindedir. Bu ilişki, 4 Ekim 2004'te yürürlüğe giren "Mahkeme ile Birleşmiş Milletler Arasındaki İlişkiyi Düzenleyen Antlaşma" ile resmiyet kazanmıştır. BMGK'nin UCM'ye bir durumu havale etme (Roma Statüsü Madde 13(b)) ve Mahkeme'den bir soruşturma veya kovuşturmayı 12 aylık sürelerle ertelemesini talep etme (Roma Statüsü Madde 16) yetkisi bulunmaktadır. Bu mekanizmalar, iki kurum arasında işbirliğini öngörmekle birlikte, UCM'nin bağımsızlığı ve BMGK'nin siyasi rolü arasındaki dengeye ilişkin tartışmalara da konu olmaktadır.

UCM'nin masrafları temel olarak Taraf Devletlerin katkılarıyla ve BMGK tarafından havale edilen durumlarla ilgili olarak BM tarafından sağlanan fonlarla karşılanır. Gönüllü katkılar da kabul edilebilmektedir.

Türkiye, Roma Statüsü'ne taraf değildir; Statü'yü imzalamamış ve onaylamamıştır. Bununla birlikte Türkiye, UCM'nin faaliyetlerini yakından takip etmekte ve Taraf Devletler Asamblesi toplantılarına gözlemci statüsünde katılmaktadır. Türkiye'nin Statü'ye taraf olmamasının nedenleri arasında mevzuat uyumu, Güneydoğu Anadolu'daki durum ve Kıbrıs meselesi gibi konuların değerlendirildiği belirtilmektedir. Türkiye Anayasası'nın 38. maddesinde 2004 yılında yapılan bir değişiklikle, "Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç olmak üzere vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez" hükmü eklenmiştir. Dönemin Başbakanı 2004 yılında Türkiye'nin UCM Statüsü'ne taraf olacağını açıklamıştır.