Uzunada

Uzunada, İzmir ilinin İzmir -Dış- Körfezi alanında yer alan Türkiye'nin en büyük 4. adasıdır. Ada, fiziki ölçülerinin yanı sıra çevresindeki Neojen havza gelişimi ve volkanik–sedimanter istiflerle birlikte ele alınan jeolojik çerçevesiyle tanımlanır; ayrıca bazı tarihsel anlatımlarda askerî kullanım ve denizcilik bağlamında geçen bir konum olarak da yer alır. Günümüzde yerleşim yoktur ve Türk Deniz Kuvvetleri tarafından kullanılmaktadır.

Coğrafi Özellikler

Uzunada’nın yüzölçümü 26,83 km², kıyı uzunluğu ise 24,5 km’dir. Ada ve yakın çevresinin jeolojik yapısı, Geç Erken Miyosen’de etkin olan kalkalkali asidik–ortaç volkanizmanın ürünleri ile Orta Miyosen yaşlı gölsel çökeller ve bunlarla ilişkili alkali volkanitlerin birlikte yer aldığı bir istiften oluşur. Stratigrafide en yaşlı birimi, kalkalkali karakterli andezitik–dasitik ürünler veren Kocadağ volkanizmasına ait Kocadağ Volkanoklastikleri oluşturur. Bu birim içinde ignimbiritler, bloklu kül akışı fasiyeslerindeki piroklastikler ve volkanik kütle akması (lahar) fasiyesindeki epiklastikler bulunur. Bölgede riyolitik ignimbiritlerle temsil edilen Foça Tüfü iki ayrı patlama evresinde yerleşmiştir. Bu evreler arasında gerçekleşen durgunluk döneminde, Değirmentepe Üyesi olarak adlandırılan volkanik kökenli kaba kırıntılı alüviyal çökeller depolanmıştır. Foça Tüfü üzerinde uyumsuzlukla yer alan Orta Miyosen yaşlı gölsel istif Urla Grubu’na aittir. Bu grup alttan üste doğru Beşiktepe Formasyonu, Pırnallıada Volkanoklastikleri, Hekimadası Bazaltı ve Urla Kireçtaşı birimlerinden oluşur. Beşiktepe Formasyonu, Orta Miyosen havza kenarı çökelimini temsil eder ve yalnızca Uzunada’da yüzeylenir.

Jeokronoloji ve Sayısal Yaş Verileri

Uzunada çevresindeki birimlere ilişkin jeokronolojik veriler, Foça Tüfü ile bağlantılı riyolit domundan 16,0 milyon yıl (My) K/Ar yaşı elde edildiğini göstermektedir. Bu yaş, Geç Erken Miyosen volkanizmasının zamanlamasını ortaya koymaktadır. Urla Grubu içinde yer alan Hekimadası Bazaltı’ndan alınan örneklerde ise ana element bileşimine göre trakibazalt ve bazaltik trakiandezit olarak adlandırılan bazik lavlar için 14,8±0,8 My K/Ar yaşı belirlenmiştir. Hekimadası Bazaltı’nın üst dokanağında, lavların suya doygun sedimanlarla etkileşimi sonucu peperit yapıları gelişmiştir. Bu seviyenin üzerinde transgresif özellik gösteren Urla Kireçtaşı istifi yer alır. Urla Kireçtaşı, tabanda kıyı gerisi çamurtaşlarıyla başlar; bunu stromatolitik onkoidler ve algal biyoklastlardan oluşan kıyı önü çökelleri izler. İstif, çörtlü kireçtaşlarıyla devam ederek Orta Miyosen sonlarına kadar uzanır.

Tarihteki Yeri

Ada, bazı tarihsel kayıtlarda “Kösten Adası (Uzun Ada)” adıyla yer alır. 1915 yılı ilkbaharında İzmir Körfezi’nin askerî tehdit altında bulunduğu dönemde İngiliz kuvvetleri adayı işgal etmiş, topçu unsurları konuşlandırmış ve bir uçak hangarı kurmuştur. Monitör tipi savaş gemileri adanın kuzeydoğu sahili ile Menemen Körfezi arasında mevzilenerek Yenikale ve çevredeki bataryaları ateş altına almış; Urla kasabası ile sahil hattındaki bazı yapılar gemi ateşine maruz kalmıştır. Küçük Urla Limanı’nın kasabaya yaklaşık 3 kilometre mesafede bulunduğu belirtilmektedir. 1916 yılı içinde 8 Nisan, 16 Nisan ve 17 Nisan tarihlerinde askerî sevk ve hazırlık faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.

6 Mayıs sabahı gün ağarırken toplar Kösten Limanı’na baskın niteliğinde ateş açmıştır. Limanda demirli bulunan İngiliz savaş gemileri demir alarak bölgeden uzaklaşmıştır. İngiliz kuvvetleri buna karşılık Mordoğan Yarımadası’nı bombardımana tutmuş, ancak bataryaya zarar verememiştir. 13 Mayıs akşamüstü Kösten Limanı’na girmeye çalışan, iki adet 12 cm ve iki adet 15 cm top taşıyan, 70 mürettebatlı İngiliz monitörü M 30 isabet almıştır. Kazan dairesinde meydana gelen patlama sonucu gemi yanarak limana girmiş ve 14 Mayıs akşamına kadar yanmaya devam etmiştir. 15–16 Mayıs günlerinde Konica’da bulunan diğer takım topları İzmir Limanı’na girmeye çalışan bir İngiliz torpidosuna ağır hasar vermiştir. İzleyen günlerde Konica ve Mordoğan’dan açılan ateşler sonucunda İngiliz kuvvetleri Kösten Adası’nı tamamen terk etmiştir.

12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından bazı kişiler İzmir’deki Uzunada Deniz Üssü’ne götürülmüştür. Ada, Karşıyaka kıyılarından görülebilmekte olup üzerinde Deniz Kuvvetleri’ne ait dinlenme tesisleri bulunmaktadır. Buraya getirilen kişiler yaklaşık yirmi gün süreyle adada tutulmuştur. 12 Eylül sonrasında tutuklanan Millî Selamet Partisi Genel Başkanı Necmettin Erbakan ile Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş de bir süre Uzunada’da kalmıştır.