Veli Paşa Hanı

Veli Paşa Hanı (literatürde Veliyyüddin Paşa Hanı, bünyesindeki köşk sebebiyle Anadolu Oteli), Çorum il merkezinde 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen, ahşap karkas sistemle yapılmış geç dönem Osmanlı şehir içi han yapısıdır.

Han, Çorum şehir merkezinde Çepni Mahallesi sınırları dahilinde, Saat Kulesi yakınlarında ve Hürriyet 4. Sokak No: 36 adresinde yer almaktadır. 19. yüzyıl sonlarında Samsun Limanı’nı Çorum üzerinden İç Anadolu’ya bağlayan transit ticaret yolunun gelişmesi; dericilik, dokumacılık, bakır-demircilik ve boya sanayiinde kullanılan "altın ağacı" (cehri) ticaretinin kente kazandırdığı sermaye ile merkezî dokuda yoğun bir ticaret alanı teşekkül etmiştir. Bu dönemde Ulu Cami, Güpür Hamamı, Paşa Hamamı, Yeni Hamam, çarşı, saat kulesi ve hükümet konağı çevresinde Penbe Han, Dedeoğlu Hanı, Taşhan, Bahçevanoğlu Hanı ve Kaymakam Hanı gibi çok sayıda han bulunmaktaydı. Veli Paşa Hanı, bu yapılar arasında günümüze özgün mimari kimliğiyle ulaşabilen tek tarihi handır.^【1】

^{Tarihi Veli Paşa Hanı (}Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü⁾

Yapı, Yozgat beylerinden Hacı Hasan oğlu Veliyyüddin Ağa (Veli Paşa) tarafından yaptırılmıştır. Kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte kuruluş evresine dair kayıtlar Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde yer alan iki vakfiyede tespit edilmektedir:^【2】

• 2 Muharrem 1283 (1866/1867) Tarihli İlk Vakfiye: Vâkıf Veliyyüddin Ağa, Bahçevanoğlu Kahvehanesi mevkiinde mülkü olan bir kahvehane dükkânını, bitişiğindeki üç odayı, ahırı, avluyu ve sırasındaki altı dükkânı vakfetmiştir. Mütevelliliğe Hammal Hacı Osman oğlu Ahmed Ağa tayin edilmiş; vakıf gelirlerinden Şeyh Eyüp Camii imamına 100 kuruş, hatibine 100 kuruş, müezzinine 50 kuruş ödenmesi ve Ramazan aylarında ikindi namazı sonrası mukabele okuyan hafızlara 100 kuruş tahsis edilmesi şart koşulmuştur.^【3】
• 23 Muharrem 1303 (1885/1887) Tarihli Zeyil Vakfiye: İlk mütevellinin vefatı üzerine Hüseyin Esad Bey göreve getirilmiş; vâkıf mevcut arsa üzerine inşaatı genişleterek yapıyı zemininde 16, üst katında 43 olmak üzere toplam 59 oda, 1 kahvehane, 2 ahır, 10 dükkân ve 2 sokağa açılan iki kanatlı kapıdan oluşan büyük bir han hâline getirdiğini tescil ettirmiştir. Vakıf gelir fazlasının üçte birinin mütevelliye, üçte ikisinin ise vâkıfın erkek evlatlarına taksim edilmesi hükme bağlanmıştır.^【4】

Vakfiyede kayıtlı ilk ahşap han, 1914 yılında çıkan büyük bir yangında tamamen yanmıştır. Mevcut yapı ve müştemilatı, Veli Paşa’nın torunu ve vakfın mütevellisi olan Şevket Bey tarafından eskiye sadık kalınarak 1915–1916 yıllarında yeniden inşa ettirilmiştir.^【5】

Han, 1929 yılında bir yangın daha geçirerek ağır hasar almıştır. Dönemin vakıf mütevellisi ve 1930–1933 yıllarında Çorum Belediye Başkanı olan Şevket Velipaşa, masrafları kendisi karşılayarak hanı tamir ettirmiştir. Çorum'daki pek çok vakıf taşınmazı satılmasına rağmen bu hanın satılmayıp aile tarafından sahiplenilmesi, yapının günümüze kadar ayakta kalmasını sağlamıştır.^【6】

Veli Paşa Hanı, inşa edildiği tarihten itibaren kentin siyasi, askeri ve ticari yaşamında çok yönlü işlevler üstlenmiştir:

• Milli Mücadele Dönemi (1919–1922): Mütareke devrinde Şevket Bey, Sivas Kongresi’ne Çorum delegelerinin seçilip gönderilmesinde etkin rol oynamıştır. Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na karşı teşkilatlanan İhtiyat Zabitleri Cemiyeti üyeleri toplantılarını hanın üst katındaki köşk bölümünde gerçekleştirmiştir.^【7】
• Tekalif-i Milliye Deposu: Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Tekalif-i Milliye emirleri doğrultusunda Çorum halkından toplanan giysi, çorap, çarık, buğday ve bulgur gibi levazımatın toplama merkezi Veli Paşa Hanı olmuştur. Toplanan bu levazımat, Hıdırlık Şeyhi Şeyh Abbas Efendi idaresindeki deve ve at arabası kafileleriyle (35'ten 68 deveye, 4'ten 40 arabaya ulaşan kervanlarla)^【8】 Sungurlu-Yahşıhan ve Yozgat-Ankara güzergâhları üzerinden cepheye sevk edilmiştir.
• Anadolu Oteli Evresi: Üç katlı köşk bölümü sebebiyle "Anadolu Oteli" olarak da anılan yapı, bir asra yakın süre otel olarak hizmet vermiştir.^【9】 Mısırlı Prenses Kadriye Hüseyin de anılarında Anadolu Oteli'nden söz etmiştir.^【10】
• Kargo Ambarı ve Terminal (1940–1960): 1940'lı yıllarda Samsun ve İstanbul'dan gıda, giyecek ve hırdavat getiren vasıtalar doğrudan hana yanaşmış ve han bir ambar işlevi görmüştür. 1950'li yıllarda ise Çorum Belediye Garajı yapılıncaya (1960) kadar şehir terminali olarak kullanılmış; bu dönemde üst kat odaları bekleme salonu olarak kiralanmıştır.^【11】
• Çarşı ve Kahvehane: Zemin kattaki ahırlar dükkâna dönüştürülerek tamirci, ayakkabıcı ve bakkallara kiralanmıştır. Girişin solundaki geniş kahvehane ise kış aylarında yolları kapanan yolcuların barındığı, musiki fasıllarının düzenlendiği ve mevlidlerin okunduğu önemli bir sosyalleşme mekânı olmuştur.^【12】
• Market Dönemi (1980 Sonrası): 1980 yılında bir gıda firmasına kiralanan hanın orta avlusunun üstü demir makaslarla kapatılmış, zemine kalebodur döşenmiş, alt kat markete ve üst kat odaları depoya dönüştürülmüştür.^【13】

Veli Paşa Hanı; açık avlulu (yazlık) ve kapalı (kışlık) mekân düzenini bir arada barındıran karma tipli bir Osmanlı şehir içi hanıdır. Yaklaşık 1.000 m² taban alanına oturmakta olup toplam inşaat alanı 2.200 m²'dir.^【14】 İki katlı ana gövdeye sahip yapının yalnızca ön cepheye bakan köşk bölümü üç katlıdır.^【15】

^{Veli Paşa Hanı Avlusu ve Köşk Bölümü (}Anadolu Ajansı⁾

İnşasında ahşap ve kâgir malzeme bir arada kullanılmıştır.^【16】 Yapım tekniği, cephe kullanımı ve bezeme kurgusuyla geleneksel Çorum evlerinin yapısal özelliklerini taşımaktadır.^【17】

• Giriş ve Zemin Kat: 3,60 m genişliğinde, 4,20 m yüksekliğinde ve 6,50 m derinliğinde kemerli, eşiksiz bir açıklıktan taş döşeli orta avluya girilir. Eşiksiz geçiş at arabalarının içeri rahatça girmesini sağlamaktadır. Girişin sağında yazıhane, solunda hela, depo ve geniş kahvehane yer alır. Giriş aksının karşısında 4 m eninde ve 3,70 m yüksekliğinde ahşap kolonlu yedi açıklıklı at arabası sundurması bulunmaktadır.^【18】
• Üst Kat ve Odalar: Avlunun etrafını çevreleyen üst kat galerisinde 35 han odası sıralanır. Avlunun kuzeyinde yer alan 21 basamaklı ahşap merdivenin ilk üç basamağı taştan yapılmış olup "binek taşı" vazifesi görür. Güney merdiveni ise 13 basamaklı olup altında 3,10×3,40 m ölçülerinde bir bekçi odası yer alır.^【19】
• Galeri ve Oda Tezyinatı: Koridor tabanları 25×25 cm ebadında plakalarla kaplıdır. Odalar ortalama 3,30×3,40 m ölçülerinde ve 3,20 m yüksekliğindedir. Galeriler 80 cm yüksekliğinde ahşap korkuluklarla çevrilidir. Yan yana odaların duman bacaları sırt sırta getirilerek çatıda tek baca olarak yükseltilmiştir; duvarlarda kandil çengelleri ve lamba rafları bulunmaktadır. Batı revak duvarında tezyini alçı bir motif içerisinde Arap harfleriyle "Mâşâallâh" yazılıdır. İkinci katın kuzeybatı köşesinde şömine biçiminde büyük bir ocak yer alır; ocak yanındaki kapılar ahşabı ateşten korumak amacıyla kademeli yerleştirilmiştir.^【20】
• Köşk Bölümü (Anadolu Oteli): Yapının en dikkat çekici mimari unsurudur. Köşke 8'er basamaklı çift kollu ahşap merdivenle çıkılır. Köşk katında hole açılan 5 adet geniş oda (3,50×3,90 m), mutfak, banyo ve hela yer alır. Şehre bakan doğu balkonu (3,40×1,50 m) karo mozaik tabanlı, demir korkuluklu, iki ince ahşap sütunlu ve alınlıklıdır; balkona açılan kapının üstü ahşap ajur işçiliğiyle süslenmiştir. Köşk tavanında ahşap rozet ve avize göbeği, duvarlarda ise alçı kabartmalar yer alır.^【21】

1980 sonrasında market ve depo olarak kullanılan yapının restorasyonu, Çorum Belediyesi tarafından iki yıl süren çalışmalar sonucunda 2022 yılında tamamlanmıştır. Restorasyonun ardından yapı çok işlevli bir kültür ve turizm mekânına dönüştürülmüştür:^【22】

1. Çorum Şehir Müzesi: Köşk bölümü, kentin binlerce yıllık tarihinin sergilendiği Çorum Şehir Müzesi olarak ziyarete açılmıştır.
2. Yöresel Çorum Mutfağı: Alt katta Çorum Belediyesi tarafından kurulan restoranda su böreği, has baklava, leblebi helvası, İskilip dolması, kuru mantı, Kargı tulum peyniri, madımak, erikli yahni ve Çorum beşlisi başta olmak üzere 34 yöresel lezzet sunulmaktadır.
3. Veli Paşa Kahvecisi: Alt katın bir bölümünde, hanın tarihi dokusuna uygun olarak tasarlanan kahvecide kahve kültürü yeniden yaşatılmaktadır.