Koza Han

Koza Han, Bursa kent merkezinde, Ulu Cami ile Orhan Gazi İmareti arasında yer alan, 1490-1491 yıllarında Sultan II. Bayezid tarafından İstanbul'daki cami ve medresesine gelir sağlamak amacıyla inşa ettirilen iki katlı ve avlulu tarihi bir Osmanlı ticaret hanıdır.

^{Koza Han} (Kültür Portalı)

Yapı, tarihsel süreç boyunca resmi kayıtlarda ve arşiv belgelerinde Yeni Han, Beylik Hanı, Beylik Han-ı Cedid-i Âmire, Han-ı Cedid-i Evvel, Simkeş, Sırmakeş, Beylik Kervansarayı, Simkeş Han, Sırmakeş Han, Han-ı Cedid, Simşek Hanı, Yeni Kervansaray ve Eski-Yeni Han adlarıyla anılmıştır. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde "Acem Hanı" olarak kaydedilen yapı, XIX. yüzyılda koza ticaretinin yoğunlaşmasıyla birlikte "İpek Hanı" olarak da adlandırılmıştır.^【1】

Konum olarak Bursa şehir merkezinde, Hanlar Bölgesi'nde Ulu Cami ile Orhan Gazi İmareti arasında, kapalı ve açık çarşı sisteminin merkez noktasında yer almaktadır. Resmi turizm sınıflandırmasında "Kültür Turizmi" kategorisinde değerlendirilmektedir.

Koza Han, Osmanlı Padişahı II. Bayezid tarafından İstanbul'da inşa ettirilen Bayezid Külliyesi'ne (cami ve medrese) gelir getirmesi amacıyla bir vakıf eseri olarak yaptırılmıştır. Yapının inşasına Mart 1490 (Hicri Rebiülahir 895) tarihinde başlanmış ve 25 Eylül 1491 (Hicri 25 Zilkade 896) tarihinde tamamlanarak açılışı yapılmıştır. Hanın mimarı Abdülalî b. Puladşah’tır.^【2】İnşaat ustası ise Şuca Bin Karaca’dır.^【3】

^{Koza Han} (TDV İslam Ansiklopedisi)

Koza Han, klasik Osmanlı şehir içi han mimarisinin önemli örneklerinden biridir. Geniş bir avlu etrafında iki katlı olarak düzenlenen yapı; odaları, revakları, mescidi, şadırvanı ve görkemli taç kapısıyla dikkat çekmektedir. Doğu tarafında ise hayvanların barındırılması ve depolama amacıyla kullanılan dış koz bölümü yer almaktadır.

• Plan ve Duvar Örgüsü: Klasik Osmanlı şehir içi hanı şemasına uygun olarak, yaklaşık 46x38 metre boyutlarında (yaklaşık 4600 m² alanda) geniş bir dikdörtgen avlu etrafında iki katlı mekânlar şeklinde tasarlanmıştır. Beden duvarları tek sıra kesme taş ve iki sıra tuğla kullanılarak oluşturulan almaşık örgü sistemine sahiptir.^【4】 Çatısı kurşun kaplama ile örtülüdür.^【5】
• Avlu ve Oda Düzeni: Yapıda odaların önünü alt ve üst katta tuğla kemerli revaklar çevrelemektedir. Revak bölümü 40 beton kubbeden oluşmaktadır. Alt katta 50 oda, üst katta ise 50 veya 52 oda bulunmakta olup yapının toplam oda sayısı kaynaklarda 101 oda olduğu belirtilmektedir.^【6】 Odaların üzeri tonozla örtülü olup içlerinde havalandırma mazgalları, dışa açılan pencereler ve birer ocak yer almaktadır.
• Mescit ve Şadırvan: Avlunun ortasında sekizgen planlı, kesme taştan inşa edilmiş ve zemin katta taş ayaklar üzerinde yükselen müstakil bir köşk mescit bulunmaktadır. Yapının altında şadırvan / havuz yer almaktadır. Mescide taş merdivenle ulaşılmakta olup üstü kubbe ile örtülüdür.^【7】
• Kapılar ve Taç Kapı Özellikleri: Hanın kuzey cephesinde Uzun Çarşı'ya ve Kapalı Çarşı'ya açılan, geometrik süslemeler, renkli taş kabartmalar ve firuze çinilerle bezenmiş görkemli bir taç kapı yer almaktadır. Üst katta güneye açılan bir kapı, alt katta ise Orhan Cami tarafına ve kuzeyde kapalı çarşıya açılan kapılar yer almaktadır.^【8】
• Dış Kozahan (Develik / Ahır Bölümü): Hanın doğu tarafında yer alan, tek katlı ve ikinci bir avluya sahip bölümdür. Özgün kullanımında kervanlarla gelen tüccarların atlarının bağlandığı ahırlar ve depolar fonksiyonunu üstlenmiştir.

Koza Han, inşa edildiği tarihten itibaren koza pazarının kurulduğu, ham ipek ve ipekli kumaş ticaretinin yürütüldüğü ana merkez olmuştur. Doğudan kervanlarla getirilen ipek ve değerli eşyalar handa satılmış; Asyalı, Avrupalı ve yerli tüccarların ticaret yaptığı uluslararası bir merkez niteliği kazanmıştır. İpek tüccarları alt kat odalarını depolama ve ambar, üst kat odalarını ise konaklama ve pazarlık mekânı olarak kullanmışlardır. 1855 Bursa depreminde yapının tahrip olmasından sonra konaklama işlevi azalmış, revaklar ipek üretim atölyesi (devdahane) ve depolar ambar olarak değerlendirilmiştir.^【9】

Han; 1630, 1671-1672 (1082 H.), 1784, 1795 (1199 H.) ve 1950'li yıllarda onarımlardan geçmiş; avludaki mescit ise 1940'lı/1946 ve 2007^【10】 yıllarında restore edilmiştir.^【11】 Koza Han Derneği'nin talebiyle 2011 yılında koruma ve restorasyon projeleri hazırlanmıştır. Hanlar Bölgesi bileşeni olarak Koza Han, 2014 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne dahil edilmiştir.^【12】 Günümüzde yapının üst katındaki dükkânlarda ipek kumaş, eşarp, şal, çeyiz, konfeksiyon ve hediyelik eşya satılmakta; alt kat odaları ile avlu alanı ise kafeterya, çay bahçesi ve dinlenme alanı olarak işletilmektedir. Ayrıca 2008 yılında İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth yapıyı ziyaret etmiştir.^【13】