Vilayet

Vilayet, 1864 Vilayet Nizamnamesi'nden sonra bir valinin yönetimi altında bulunan, sancak/liva, kaza, nahiye ve köy gibi alt birimleri kapsayan en geniş idare birimidir.^【1】 Kelimenin günlük ve sözlük anlamı, “bir vali yönetimindeki en büyük idari bölüm, il” şeklinde tanımlanır; ayrıca “valinin görev yaptığı bina, valilik makamı” anlamına gelir. Daha eski kullanımlarında ise "diyar, ülke, memleket ve bir şey üzerinde tasarruf sahibi olma" anlamları da vardır.^【2】

^{1899 Yılı Osmanlı Vilayetlerini Gösteren İdari Harita (}Library of Congress⁾

Osmanlı klasik döneminde taşra idaresinin temel birimi sancaktı. Birkaç sancağın bir araya gelmesiyle beylerbeyilik veya eyalet denilen daha büyük idari alanlar oluşurdu. Eyaletin başında beylerbeyi ya da vali bulunur; sancaklar ise sancak beyleri tarafından idare edilirdi. Bu yapı, askerî ve mali ihtiyaçlarla şekillenmişti. “Vilayet” kelimesi erken dönemlerde daha geniş ve esnek biçimde, bazen herhangi bir idari alanı ya da memleketi ifade etmek için kullanılırken, “eyalet” zamanla üst taşra biriminin daha belirgin adı hâline gelmiştir.^【3】 Tanzimat öncesinde taşra yönetiminde valiler, mutasarrıflar, mütesellimler, voyvodalar ve muhassıllar gibi farklı yetki sahipleri ortaya çıkmıştır. Tımar sisteminin çözülmesi, iltizam ve malikâne usullerinin yaygınlaşması, yerel eşraf ve ayanların güçlenmesi merkezin taşradaki denetimini zayıflatmıştır. Bu nedenle Tanzimat devrinde taşra idaresini yeniden kurmak, yalnızca idari bir düzenleme değil, aynı zamanda mali merkezileşme ve siyasi kontrol meselesi olarak görülmüştür.^【4】

1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra devlet, taşrada daha düzenli vergi toplamak, güvenliği sağlamak ve merkezi otoriteyi güçlendirmek amacıyla yeni idari denemelere girişmiştir. İlk aşamada muhassıllık teşkilatı kurulmuş; ardından 1842’de muhassıllık kaldırılarak eyalet, sancak ve kaza düzeninde yeni bir yapılanmaya gidilmiştir. Bu dönemde kaza, yalnızca adli bir çevre olmaktan çıkarılarak idari birim niteliği kazanmıştır.^【5】 1849 düzenlemesiyle eyalet ve sancak meclisleri daha belirgin hâle getirilmiş; vali, defterdar, kaymakam ve kaza müdürlerinin görevleri yeniden tarif edilmiştir.^【6】

^{1871 / İdar-i Umumiye-i Vilâyet Nizamnamesi Metni Giriş ve İlk Maddeleri (}TBMM Kütüphanesi⁾

"Vilayet" kavramının Osmanlı taşra idaresindeki asıl kurumsal anlamı ise 1864 Tuna Vilayeti Nizamnâmesi ile belirginleşmiştir. Bu düzenleme, önce Niş, Vidin ve Silistre eyaletlerinin birleştirilmesiyle kurulan Tuna Vilayeti’nde uygulanmıştır. Nizamname, bütün imparatorluk için düşünülmüş olmakla birlikte, önce bir deneme bölgesinde tatbik edilmiştir. Midhat Paşa’nın Tuna’daki uygulamaları, yeni düzenin kısa sürede yaygınlaştırılmasında etkili olmuştur.^【7】

1867’de Vilayet-i Umumiye Nizamnamesi ilan edilerek 1864 Vilayet Nizamnamesi’nin uygulama alanı genişletilmiştir. Bu düzenleme yeni bir metin olmaktan çok, Tuna Vilayeti’nde başlayan vilayet usulünün imparatorluğun diğer bölgelerine yaygınlaştırılması niteliğindeydi. Nizamnameyle eyalet adının vilayete çevrilmesi ve yeni vilayet teşkilatının genelleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede Anadolu ve Rumeli’de yeni vilayetler oluşturulmuştur; Ankara, Kastamonu, Sivas, Hüdavendigar, İzmir, Konya, Trabzon, Diyarbakır, Cezayir-i Bahr-i Sefid, Selanik, Yanya ve Prizren gibi vilayetler bu süreçte teşkilatlandırılmıştır. 1867 düzenlemesinde idari teşkilatın genel yapısı büyük ölçüde 1864 düzeniyle aynı kalmış; değişiklikler daha çok uygulamanın yaygınlaştırılması ve bazı vilayetlerdeki yerel şartlara göre düzenlenmesiyle ilgili olmuştur.

1871 İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi, 1864’te kurulan yapıyı ayrıntılandırmıştır. Bu düzenlemede vilayet, sancak, kaza, nahiye ve köy şeklindeki idari kademeler daha açık biçimde tanımlanmıştır. 1871 düzenlemesiyle sivil bürokrasinin taşradaki rolü genişlemiş; idare meclisleri, umumi meclisler ve belediye örgütlenmeleri vilayet sistemi içinde daha belirgin bir yer kazanmıştır.^【8】

1864 Vilayet Nizamnamesi ile Osmanlı taşra idaresinde vilayet esasına dayalı yeni bir idari hiyerarşi kurulmuştur. Bu düzenlemede en büyük taşra birimi vilayet olmuştur. Vilayetler liva veya sancaklardan, livalar kazalardan, kazalar ise karye/köylerden meydana geliyordu. Nahiye, 1864 düzeninde sınırlı biçimde yer almakla birlikte, 1871 Vilayet Nizamnamesi ile kaza ve köy arasında daha belirgin bir idari kademe hâline gelmiştir. Böylece taşra teşkilatı vilayet, liva/sancak, kaza, nahiye ve köy sıralamasına göre düzenlenmiştir.^【9】

Vilayetin başında bulunan vali, vilayet idaresinin en üst mülki amiriydi. Valinin yanında defterdar, mektupçu ve diğer vilayet memurları görev yapıyordu. Liva veya sancak idaresi mutasarrıf tarafından yürütülüyordu. Mutasarrıf, bağlı bulunduğu vilayetin valisine karşı sorumluydu. Kazanın başında kaymakam bulunuyor; kazaya bağlı nahiye ve köylerin idari işleri bu kademe üzerinden takip ediliyordu. Nahiye müdürü, nahiye içindeki köylerle kaza merkezi arasındaki idari bağlantıyı sağlıyordu. Köylerde ise muhtar ve ihtiyar meclisi yerel yönetimin temel görevlileri arasında yer alıyordu.^【10】