Yılanlı Sütun

Yılanlı Sütun, günümüzde İstanbul’un Sultanahmet Meydanı’nda yer alan, antik Yunan dünyasından Bizans ve Osmanlı’ya dek uzanan tarihiyle dikkat çeken bronz bir anıt eseridir. MÖ 5. yüzyılda Yunan kent devletlerinin Perslere karşı kazandığı Plataia Savaşı (MÖ 479) sonrasında, Delphi’deki Apollon Tapınağı’na zafer anıtı olarak sunulan üçayaklı bir yapının parçası olan bu sütun; özgün halinde bir tripod (üçayak), altın ya da altın kaplama kazan ve üç yılanın birbirine sarılarak oluşturduğu bronz bir sütun şeklinde tasarlanmıştır. Bugün yalnızca bu yapının burmalı gövdesi, yani sütun kısmı, ayaktadır.

Tarihçesi

Yunan tarihçileri Herodotos ve Thukydides, anıtın MÖ 478/477 yıllarında yapıldığını aktarır. Bu dönemde Delphi’deki Apollon Tapınağı’na sunulan anıt, birleşik Yunan zaferini kutsal alana sabitleyen bir simgedir. MS 4. yüzyılda, Roma İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis’e dönüşüm sürecinde İmparator I. Constantinus tarafından İstanbul’a taşınmıştır. Bizans tarihçileri Sozomenos ve Zosimos, bu taşımanın siyasi ve dinsel stratejilerle ilişkili olduğunu aktarır. Anıt, bu tarihten itibaren Hipodrom, daha sonra ise Atmeydanı ve Sultanahmet Meydanı olarak anılan alanda sergilenmeye devam etmiştir.

Konstantinopolis Yılanlı Sütun (Library Of Congress)

Yapısal Özellikleri

Sütun, yekpare bronz döküm tekniğiyle üretilmiş olup içi boştur. Yaklaşık 5,35 metre yüksekliğindedir (orijinal yüksekliği kaidesiyle birlikte daha fazladır) ve 29 burgu kıvrımıyla yukarı yükselen üç yılan gövdesinden oluşur. Başlangıçta bu yılanlar yukarıda başları ayrılmış biçimde kazanı taşıyordu. Ancak bu başlar, 1700 yılında büyük ölçüde kırılmış, 19. yüzyılda ise yalnızca biri bulunarak İstanbul Arkeoloji Müzesi'ne getirilmiştir.

Yazıtlar

Sütunun üzerinde yer alan yazıtlar, Plataia Savaşı’na katılan 31 Yunan kent devletinin adlarını içermektedir. Başta Sparta kralı Pausanias’ın zaferi kendisine atfettiği bir yazıt bulunmaktayken diğer kentlerin tepkisi üzerine yazıt kolektif bir zafer anlayışını yansıtır biçimde değiştirilmiştir. Bu yazıtlar, Yunan alfabesinin Phokis versiyonu ile fakat Lakonia (Sparta) diyalektiyle yazılmış olup hâlâ okunabilir durumdadır.

Kültürel ve Simgesel Yorumlar

Bizans döneminde Apollon kültünden uzaklaştırılan sütun, imparatorluk ideolojisinin sembollerinden biri olarak yeniden anlamlandırılmıştır. Osmanlı dönemindeyse halk arasında “şehri yılanlardan koruyan tılsımlı bir nesne” olarak görülmüş, “tunç ejderha”, “üç başlı ejder”, “yılanlar tılsımı” gibi adlarla anılmıştır. Osmanlı şenliklerinin tasvir edildiği minyatürlerde, özellikle 1582 Şehzade III. Mehmed’in sünnet düğünü için hazırlanan Sûrnâme-i Hümâyûn minyatürlerinde, Theodosius Dikilitaşı ve Örme Sütun ile birlikte Yılanlı Sütun da sıklıkla betimlenmiştir.

Yılanlı Sütun’un Kullanıldığı Alanlar ve İşlevleri

Delphoi Apollon Tapınağı (Yunanistan) – Adak Anıtı Olarak Kullanımı

• Dönem: MÖ 478–MS 4. yüzyıl
• İşlev: Zafer ve bağlılık simgesi olarak adanmış dini bir anıt.
• Açıklama: Yılanlı Sütun, Pers-Yunan Savaşları'nın son büyük çatışması olan Plataia Savaşı (MÖ 479) sonrası, Yunan Kent Devletleri’nin birleşik zaferini kutlamak ve tanrı Apollon’a şükran sunmak amacıyla, Delphoi’deki Apollon Tapınağı’na üçayaklı bir adak anıtı olarak yerleştirilmiştir. Bu üçayak, altın ya da altın kaplama bir kazan, onu taşıyan üçayak ve üç yılanın gövdelerinden oluşan burmalı sütunu içerir.

Constantinopolis Hipodromu (İstanbul) – Siyasi ve İdeolojik Gösterge

• Dönem: MS 4. yüzyıl – Bizans dönemi
• İşlev: Roma İmparatorluğu’nun gücünü ve Helenistik geçmişle olan devamlılığı simgeleyen kamusal anıt.
• Açıklama: Büyük Constantinus tarafından MS 4. yüzyılda Constantinopolis’e getirildiği düşünülen Yılanlı Sütun, Bizans’ın başkentindeki Hipodrom alanına dikildi. Burada, Bizans’ın pagan geçmişine sahip anıtları sergileme geleneği içinde, siyasi bir miras ve zafer simgesi olarak yeniden konumlandırılmıştır. Apollon’a adanmış orijinal anlamından uzaklaşarak imparatorluk ideolojisine hizmet etmiştir.

Osmanlı Dönemi Atmeydanı (Sultanahmet) – Tılsımlı Koruyucu Obje

• Dönem: 15. yüzyıl – 19. yüzyıl
• İşlev: Şehri yılanlardan koruduğuna inanılan tılsımlı nesne.
• Açıklama: Osmanlı döneminde “tunçtan ejderha”, “üç başlı ejder”, “yılan tılsımı” gibi adlarla anılan sütun, Atmeydanı’nda kenti kötülüklerden, özellikle yılanlardan koruduğuna inanılan tılsımlı bir obje olarak halk arasında mitolojik bir işlev kazanmıştır. Bu tılsımlı yönü, Evliya Çelebi, Kemalpaşazade ve Yazıcıoğlu Ahmed Bican gibi kaynaklarda da yer bulur.

Minyatürlerde betimlenen Theodosius Dikilitaşı ve Örme Sütun ile birlikte 3 Başlı Yılanlı Sütun (Yapay Zeka Tarafından Oluşturulmuştur.)

Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Seyahatnameleri ve Gravürlerde – Tarihi ve Estetik Nesne

• Dönem: 16. yüzyıldan itibaren
• İşlev: Seyyahların gözlemlerine konu olan estetik-tarihi bir nesne.
• Açıklama: Pek çok Doğu ve Batılı seyyahın İstanbul’a dair anlatılarında ve gravürlerinde Yılanlı Sütun'a yer verilmiştir. Anıt bu dönemde, yerli ve yabancı gözlemciler tarafından şehrin tarihî dokusunun önemli bir unsuru olarak değerlendirilmiş; bazı resimlerde çeşme ya da süs objesi gibi de gösterilmiştir.

Günümüz Sultanahmet Meydanı – Açık Hava Kültürel Miras Alanı

• Dönem: 20. yüzyıldan günümüze
• İşlev: Açık alanda sergilenen arkeolojik eser, kültürel turizm ve araştırma nesnesi.
• Açıklama: Bugün, İstanbul’un en önemli turistik ve kültürel bölgelerinden biri olan Sultanahmet Meydanı’nda sergilenen Yılanlı Sütun, kültürel miras, arkeolojik belge ve turistik obje olarak işlev görmektedir. Ancak açık hava koşullarında bulunması, zaman içinde çeşitli fiziksel tahribatlara neden olmuş ve koruma çalışmaları gerekliliğini doğurmuştur.

Yılanlı Sütun, antik dünyadan günümüze uzanan çok katmanlı tarihî ve kültürel anlamlar taşıyan nadir eserlerden biridir. İlk olarak MÖ 5. yüzyılda Yunan kent devletlerinin birleşik zaferini simgeleyen bir adak anıtı olarak Delphoi’de konumlanan sütun, daha sonra Bizans’ın başkenti Konstantinopolis’e taşınarak siyasi ve ideolojik bir göstergeye dönüşmüştür. Osmanlı döneminde ise halk arasında tılsımlı bir obje olarak algılanmış, şehri kötülüklerden koruduğuna inanılmıştır. Zamanla estetik bir kültürel miras ögesi olarak seyyahların anlatılarında yer bulmuş; bugünse İstanbul’da açık havada sergilenen en eski bronz anıtlardan biri olarak arkeolojik, sanatsal ve teknik açıdan değer taşımaktadır.