Yücelciler

Yücelciler (Yücel Teşkilatı) II. Dünya Savaşı sonrasında Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Makedonya Türklerinin millî, kültürel ve dinî kimliğini korumak amacıyla kurulan gizli bir Türk teşkilatıdır. 1941 yılında Üsküp merkezli olarak ortaya çıkan teşkilat, özellikle eğitim, kültür ve basın-yayın faaliyetleri aracılığıyla Makedonya Türkleri arasında millî bilinç oluşturmayı hedeflemiştir.^【1】

Teşkilatın kuruluşunda Şuayb Aziz, Nazmi Ömer Yakup, Ali Abdurrahman ve Adem Ali gibi isimler öne çıkmıştır. Çoğunluğu öğretmen, eğitimci ve aydınlardan oluşan Yücel mensupları, Yugoslavya’daki yeni siyasal düzen içerisinde Türk toplumunun kültürel varlığının korunmasına ve sürdürülmesine yönelik çalışmalar yürütmüştür.^【2】 Teşkilatın temel faaliyet alanları arasında Türkçe eğitimin desteklenmesi, edebî çalışmaların teşvik edilmesi, Türk kültür mirasının korunması ve Makedonya Türklerinin karşılaştığı toplumsal sorunlara çözüm arayışları yer almıştır.^【3】

_Yücelciler (YTB)

Yücelciler, kendilerini Türk milliyetçisi gençler olarak tanımlayan ve millî-manevi değerlerin korunmasını amaçlayan bir hareket olarak ortaya koymuştur.^【4】 Teşkilat, Türk kimliğini yalnızca etnik bir aidiyet olarak değil; dil, tarih, kültür ve din unsurlarıyla birlikte ele almıştır. Bu doğrultuda eğitim ve yayın faaliyetleri aracılığıyla Türk toplumunun kültürel devamlılığını sağlamaya çalışmıştır.^【5】

Yugoslavya’daki komünist yönetim tarafından rejim karşıtı bir yapılanma olarak değerlendirilen Yücel Teşkilatı, 1947 yılında gerçekleştirilen operasyonlarla dağıtılmıştır. Takip eden süreçte yapılan yargılamalarda bazı yöneticileri idam edilmiş, çok sayıda üyesi ise çeşitli cezalara mahkûm edilmiştir. Buna rağmen Yücelciler, Makedonya Türklerinin yakın tarihinde kültürel kimliğin korunmasına yönelik önemli hareketlerden biri olarak değerlendirilmektedir.^【6】

Makedonya Türklerinin 20. yüzyıldaki toplumsal ve siyasal konumu, Osmanlı Devleti’nin bölgedeki hâkimiyetinin sona ermesiyle birlikte önemli değişimlere uğramıştır. Balkan Savaşları (1912–1913) sonucunda Makedonya’nın büyük bölümü Osmanlı idaresinden çıkmış ve bölge, Sırbistan Krallığı’nın yönetimi altına girmiştir. Bu süreç, bölgede yaşayan Türk ve Müslüman toplulukların siyasal, kültürel ve ekonomik konumlarında önemli dönüşümlere yol açmıştır.^【7】

Osmanlı sonrası dönemde Makedonya Türkleri, yeni ulus devlet anlayışının hâkim olduğu siyasal ortam içerisinde kimliklerini koruma konusunda çeşitli sorunlarla karşılaşmıştır. Türkçe eğitim imkânlarının sınırlandırılması, dinî kurumların zayıflatılması ve bölgedeki Türk nüfusunun çeşitli göç politikalarıyla azalması, toplumsal yapının dönüşmesine neden olmuştur.^【8】Özellikle iki dünya savaşı arasındaki dönemde Yugoslavya Krallığı içerisinde yaşayan Türkler, siyasal temsil ve kültürel haklar bakımından, sınırlı imkânlara sahip olmuştur.^【9】

II. Dünya Savaşı sonrasında ise bölge, yeni kurulan Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti’nin sınırları içerisinde yer almıştır. Yeni yönetim, federatif bir yapı oluşturmasına rağmen sosyalist ideoloji doğrultusunda dinî ve millî kimliklerin kamusal alandaki etkisini sınırlandıran politikalar izlemiştir. Bu dönemde Makedonya Türkleri bir yandan sosyalist Yugoslavya’nın vatandaşları olarak yeni siyasal sisteme uyum sağlamaya çalışırken, diğer yandan dil, kültür ve kimliklerini koruma mücadelesi vermiştir.^【10】

_{Josip Broz Tito (}picryl₎

II. Dünya Savaşı’nın ardından Josip Broz Tito liderliğinde kurulan Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti, farklı millet ve toplulukları sosyalist ideoloji temelinde bir arada tutmayı amaçlayan bir yönetim modeli benimsemiştir. Ancak devletin laikleştirici politikaları, dinî kurumların etkisinin azaltılması ve merkeziyetçi uygulamalar, özellikle Müslüman topluluklar üzerinde önemli etkiler meydana getirmiştir.^【11】

Bu siyasal ortam içerisinde Makedonya Türk aydınları, Türk kimliğinin korunması ve kültürel devamlılığın sağlanması amacıyla çeşitli girişimlerde bulunmuştur. Eğitimciler, öğretmenler ve edebiyat çevreleri aracılığıyla yürütülen bu çalışmalar, ilerleyen dönemde Yücel Teşkilatı’nın ortaya çıkacağı toplumsal zemini oluşturmuştur.^【12】 Teşkilatın kuruluşunda etkili olan temel unsurlar arasında Türkçe eğitimin korunması, kültürel mirasın aktarılması ve Türk toplumunda millî bilincin güçlendirilmesi düşüncesi yer almıştır.

Yücel Teşkilatı, II. Dünya Savaşı sonrasında Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Makedonya Türklerinin millî, kültürel ve dinî kimliğini korumak amacıyla kurulan gizli bir teşkilattır. Teşkilatın kuruluş tarihi konusunda kaynaklarda tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. Yıldırım Ağanoğlu ile Şerafettin Yücelden teşkilatın temellerini 1941 yılına dayandırırken, Yaşar Aytek ve Refik Özer kuruluş tarihini 1945 olarak vermektedir. Bu farklılığın, teşkilatın resmî bir yapıya sahip olmaması ve örgütlenme sürecinin aşamalı biçimde gelişmesinden kaynaklandığı değerlendirilmektedir.

Teşkilatın kurucu kadrosu ağırlıklı olarak öğretmenler, eğitimciler ve genç aydınlardan oluşmuştur. Kaynaklarda Şuayb Aziz, Şerafettin Ferid, Nazmi Ömer, Muzaffer Ahmet, Fettah Süleyman Pasiç ve Mehmet Dalip kurucu üyeler arasında gösterilmektedir. Gizlilik esasına göre örgütlenen teşkilat, zamanla Üsküp başta olmak üzere Makedonya'nın çeşitli şehir ve köylerinde teşkilatlanmıştır. Resmî belgelere göre üye sayısı yaklaşık beş yüze ulaşırken, aktif olarak faaliyet gösteren üye sayısının elli civarında olduğu belirtilmiştir.^【13】

Teşkilata "Yücel" adının verilmesine ilişkin farklı değerlendirmeler bulunmakla birlikte, teşkilatın sekreterliğini yapan ve Yücel Davası'nda yargılanan Şerafettin Yücelden, bu ismin "yüce" kavramından türediğini ve bir yükseliş idealini simgelediğini belirtmektedir.^【14】 Yücelden'e göre "Yücel" sözcüğü, ahlak, fazilet, iman ve özgürlük içerisinde kâmil insan olma ülküsünü ifade eden bir "aksiyon parolası" niteliğindedir. Yıldırım Ağanoğlu'nun aktardığına göre Yücelden, bu kavramı Türklerin önem verdiği kartal, yıldız ve hilal gibi sembollerle ilişkilendirerek millî ve manevi değerlere yönelişi temsil eden bir ad olarak açıklamaktadır.^【15】

Teşkilat, Üsküp'ün yanı sıra Gostivar, Kalkandelen, Manastır ve diğer Türk yerleşimlerinde oluşturduğu teşkilatlanma ağı aracılığıyla faaliyetlerini yaygınlaştırmıştır. Yücel Teşkilatı’nın faaliyetleri sonucunda Türk eğitimi ve kültürü alanında çeşitli gelişmeler yaşanmıştır. Üsküp’te faaliyet gösteren Tefeyyüz Okulu’nun açılması, Türkçe eğitim materyallerinin hazırlanması ve Üsküp Radyosu’nda Türkçe yayınların başlaması, bu dönemin önemli gelişmeleri arasında gösterilmektedir.^【16】

Yücel Teşkilatı'nın faaliyetleri, eğitim, basın-yayın, dil, kültür ve toplumsal örgütlenme alanlarında yoğunlaşmıştır. Teşkilat mensupları, II. Dünya Savaşı sonrasında Makedonya'da Türkçe eğitimin yeniden canlandırılması amacıyla öğretmen yetiştirilmesine, Türk okullarının faaliyetlerinin desteklenmesine ve yeni Türk alfabesiyle hazırlanan ders kitaplarının kullanılmasına katkı sağlamıştır.^【17】 Üsküp'te faaliyet gösteren Tefeyyüz İlkokulu başta olmak üzere Türkçe eğitim veren kurumların güçlendirilmesi için çalışmalar yürütülmüş, eğitim materyallerinin hazırlanmasına iştirak edilmiş ve Türkçe–Makedonca ile Makedonca–Türkçe lügatlerin hazırlanmasına katkıda bulunulmuştur.

23 Aralık 1944’te, Nazmi Ömer öncülüğünde yayımlanmaya başlayan ve Makedonya'da II. Dünya Savaşı sonrasında çıkarılan ilk Türkçe gazete olan Birlik gazetesinin yayın hayatına başlamasında etkin rol oynamış; gazete aracılığıyla Türk toplumunun eğitim, kültür ve edebiyat hayatına ilişkin yazılar yayımlanmış, Türkçe yayıncılığın gelişmesine katkı sağlanmıştır.^【18】 Bunun yanında Üsküp Radyosu'nda Türkçe yayınların başlatılması için girişimlerde bulunulmuş ve radyo yayınları Makedonya Türklerinin ana dillerinde haber ve kültür içeriklerine ulaşmalarına imkân sağlamıştır.

Yücelciler, yalnızca eğitim ve yayın faaliyetleriyle sınırlı kalmamış; Türkiye'den temin edilen Mehmet Âkif Ersoy, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Namık Kemal ve Yahya Kemal Beyatlı gibi yazar ve şairlerin eserlerini Makedonya Türkleri arasında dolaşıma sokarak millî edebiyatın tanınmasına katkıda bulunmuştur.^【19】

Ayrıca kültürel ve sosyal faaliyetlerin yürütülmesi amacıyla 1946 yılında kurulan Zafer Kültür Derneği'nin çalışmalarında yer almış; konferanslar, edebiyat toplantıları, sportif faaliyetler ve çeşitli kültürel etkinlikler düzenlemiştir.

Yücelciler'in bir diğer faaliyet alanını ise, istihbarat alanında yapmış oldukları çalışmalar oluşturmaktadır. Teşkilatın bazı mensupları, Türkiye'nin Üsküp Başkonsolosluğu ve Belgrad Büyükelçiliğiyle irtibat kurarak, bölgedeki siyasi ve toplumsal gelişmelere ilişkin bilgi paylaşımında da bulunmuştur.^【20】 Bu faaliyetler, Yücel Teşkilatı'nın savaş sonrası dönemde Makedonya Türklerinin eğitim, kültür, basın-yayın ve toplumsal örgütlenme alanlarında yürüttüğü çalışmaların başlıca örneklerini oluşturmuştur.

Yücel Teşkilatı’nın temel ideolojik yaklaşımı, Makedonya Türklerinin millî ve kültürel kimliğinin korunması düşüncesi etrafında şekillenmiştir. Teşkilat mensupları Türk kimliğini dil, tarih, kültür ve din unsurlarının birlikte oluşturduğu bir bütün olarak değerlendirmiştir. Kendilerini "Türk milliyetçisi gençler" olarak tanımlamış ve çalışmalarını Türk toplumunun kültürel varlığının devam ettirilmesi üzerine kurmuştur.^【21】 Bu anlayışta milliyetçilik, siyasi bağımsızlık hedefinden ziyade, Makedonya Türklerinin dilini, edebiyatını, tarih bilincini ve geleneklerini koruma amacıyla ilişkilendirilmiştir. Teşkilatın özellikle eğitim ve yayın faaliyetlerine ağırlık vermesi, bu kültürel koruma anlayışının bir sonucu olmuştur.

Yücel hareketinde Türk kimliği, aynı zamanda dinî değerlerle birlikte ele alınmıştır. Teşkilat mensupları, Türk kültürünün önemli unsurlarından biri olarak İslamî değerlerin korunmasına önem vermiştir. Bu yönüyle Yücelcilerin düşünsel çerçevesi, Türk millî kimliği ile İslami aidiyetin birbirini tamamladığı bir anlayış üzerine kurulmuştur. Ancak teşkilatın öncelikli faaliyet alanı, dinî bir yapılanma oluşturmaktan ziyade, Türk toplumunun kültürel varlığını ve eğitim imkânlarını güçlendirmek olmuştur.

Yücelcilerin düşünce dünyasında eğitim, millî bilincin oluşturulmasının temel araçlarından biri olarak görülmüştür. Öğretmenlerden oluşan kadrosu aracılığıyla yeni nesillerin Türk dili ve kültürüyle yetiştirilmesine önem veren teşkilat, bu faaliyetleri kimlik koruma sürecinin merkezine yerleştirmiştir. Bu nedenle Yücel hareketi, Makedonya Türkleri arasında bir kültürel uyanış hareketi olarak da değerlendirilmiştir.

Yugoslavya’daki sosyalist yönetimin ulus, din ve kimlik politikalarıyla Yücelcilerin kimlik anlayışı arasında önemli farklılıklar bulunmuştur. Komünist rejim, toplumsal kimlikleri sosyalist yurttaşlık anlayışı çerçevesinde yeniden şekillendirmeye çalışırken, Yücelciler Türk kimliğinin tarihsel ve kültürel unsurlarının korunmasını savunmuştur.^【22】 Bu durum, teşkilat ile devlet yönetimi arasında ideolojik bir gerilimin oluşmasına neden olmuştur.

Yücel Teşkilatı, kuruluşundan kısa bir süre sonra Yugoslavya’daki komünist yönetimin dikkatini çekmiş ve takip altına alınmıştır. Teşkilatın Türk kimliği, kültürü ve eğitimi üzerine yürüttüğü faaliyetler, dönemin yönetimi tarafından rejim karşıtı bir yapılanma olarak değerlendirilmiştir. 1947 yılında gerçekleştirilen soruşturmalar sonucunda çok sayıda Yücel mensubu tutuklanmış ve haklarında dava açılmıştır.^【23】

İlk tutuklamalar Ağustos 1947’de başlamıştır. Teşkilatla bağlantılı olduğu ileri sürülen öğretmen, aydın ve kamu görevlileri gözaltına alınmış; soruşturma süreci boyunca Yücelciler aleyhinde kamuoyu oluşturulmaya çalışılmıştır.^【24】 Yargılamalar ise 19 Ocak 1948 tarihinde başlamış ve dava süreci sonucunda Şuayb Aziz, Ali Abdurrahman, Nazmi Ömer Yakup ve Adem Ali hakkında idam kararı verilmiştir. Kararlar 27 Şubat 1948 tarihinde uygulanmış ve dört Yücelci, Üsküp yakınlarındaki Suşitsa bölgesinde idam edilmiştir.

İdam cezalarının infaz edilmesinin ardından Yücel Teşkilatı mensuplarının naaşları ailelerine teslim edilmemiş, defnedildikleri yer kamuoyuna açıklanmamıştır. Bu nedenle idam edilen Yücel mensuplarının mezar yerleri günümüzde de kesin olarak bilinmemektedir.

1947 yılında başlatılan soruşturmaların ardından Yücel Teşkilatı mensupları toplu olarak tutuklanmış ve 1948 yılında Üsküp'te görülen Yücel Davası kapsamında yargılanmıştır. Sanıklar; gizli örgüt kurmak, Yugoslavya'nın siyasal ve anayasal düzenini değiştirmeye teşebbüs etmek, milliyetçi propaganda yapmak, devlet aleyhine faaliyet yürütmek ve Türkiye lehine casusluk yapmak gibi suçlamalarla yargılanmıştır. Mahkeme sonucunda çok sayıda teşkilat mensubu farklı sürelerde hapis cezasına çarptırılmış; dört kişi hakkında idam kararı verilmiş, bazı sanıklar ise uzun süreli ağır hapis cezaları almıştır. Verilen hükümlerle birlikte teşkilatın örgütsel yapısı büyük ölçüde dağıtılmış, faaliyetleri sona ermiş ve Makedonya Türklerinin savaş sonrası dönemdeki en önemli sivil teşkilatlanmalarından biri tasfiye edilmiştir.^【25】

Ancak Yücel davasının etkileri, yalnızca 1947–1948 yıllarıyla sınırlı kalmamış; Makedonya Türk toplumu içerisinde uzun süre devam eden bir hafıza unsuru hâline gelmiştir.^【26】Yücel Teşkilatı mensuplarının bir bölümü ve yakınları, sonraki yıllarda Türkiye’ye göç etmiştir. Özellikle 1953 sonrası gerçekleşen göçler, Yücelcilerin kimlik ve geçmiş algılarının yeniden şekillenmesinde etkili olmuştur.^【27】1953 göçü sonrasında Türkiye’ye yerleşen Yücelciler, teşkilat mensuplarının hatırasını çeşitli anma pratikleri ve topluluk faaliyetleri aracılığıyla yaşatmıştır. Bu süreç, Yücel Teşkilatı’nın yalnızca tarihsel bir örgütlenme olarak değil, aynı zamanda Balkan Türklerinin kolektif hafızasında yer alan bir kimlik ve hatırlama unsuru olarak değerlendirilmesine katkı sağlamıştır.

Yücel Teşkilatı, Makedonya Türklerinin yakın tarihinde kültürel kimliğin korunmasına yönelik girişimlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Teşkilatın eğitim, dil ve kültür alanındaki faaliyetleri ile 1947–1948 yıllarında yaşanan yargılama süreci, Makedonya Türk toplumu içerisinde uzun süre hatırlanan tarihsel olaylar arasında yer almıştır.

^{TBMM Başkanı Şentop'un 2021'de Tefeyyüz İlköğretim Okulunu Ziyareti (}Anadolu Ajansı⁾

Yücel Teşkilatı’nın hatırası, günümüzde çeşitli anma programları ve anıtlarla yaşatılmaktadır. Bu kapsamda, 2021 yılında Kuzey Makedonya’nın başkenti Üsküp’te bulunan Tefeyyüz İlköğretim Okulu’nun bahçesine Yücelciler Anıtı dikilmiştir. Anıt, 1948 yılında idam edilen Yücel Teşkilatı mensupları başta olmak üzere teşkilatın üyelerini anmak ve Makedonya Türklerinin kültürel hafızasını gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla inşa edilmiştir. Her yıl 27 Şubat'ta düzenlenen anma programları da bu anıt önünde gerçekleştirilmektedir.

Günümüzde Yücel Teşkilatı üzerine yapılan çalışmalar, hareketi ağırlıklı olarak Makedonya Türklerinin eğitim, kültür ve kimlik mücadelesi bağlamında ele almaktadır. Akademik araştırmalar, Yücelciler'in faaliyetlerini, II. Dünya Savaşı sonrası Balkan Türklerinin karşılaştığı siyasal ve toplumsal dönüşümler içerisinde değerlendirmektedir.^【28】 Yücelciler, Makedonya Türklerinin yakın dönem tarihine ilişkin araştırmalarda; Türkçe eğitimin korunması, kültürel mirasın aktarılması ve toplumsal hafızanın oluşumu açısından incelenen başlıca oluşumlardan biri olmuştur.