Zonguldak Kestane Balı

Zonguldak Kestane Balı, Zonguldak il sınırları dâhilindeki kestane ormanlarında, bal arılarının kestane ağacı (Castanea sativa Mill.) nektarını temel kaynak olarak kullanmasıyla üretilen monofloral (tek çiçek kökenli) bir bal türüdür. Ürün, 21.08.2026 tarihinde 1889 tescil numarası ile "Menşe Adı" türünde coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Tescil ettiren kurum Zonguldak İli Arı Yetiştiricileri Birliğidir.

Zonguldak ve çevresinde kestane ağaçlarının varlığı tarihsel kayıtlara dayanmaktadır. Osmanlı Dönemi'ne ait tahrir defterleri ve salnameler, bölgedeki ormanlarda kestanenin yaygınlığını ve ekonomik değerini ortaya koymaktadır. XIX. yüzyıl kayıtlarında bölge ormanlarının baskın türlerinden biri olarak geçen kestane, tarım ve orman ürünleri arasında düzenli biçimde yer almıştır.^【1】Ayrıca bölgedeki "Kestaneci Karyesi" gibi yer adları, kestane ağacının coğrafya ve yerel kültür ile kurduğu köklü bağı göstermektedir.

Balın üretildiği coğrafi alan, Batı Karadeniz iklim kuşağında bulunmakta olup yıl boyunca yüksek nispi nem, düzenli yağış rejimi (yıllık 1000–2000 mm) ve dengeli sıcaklık değerlerine sahiptir. İlin engebeli topoğrafyası, farklı bakı ve yükseltilere sahip yamaçları, kestane ağaçları için ideal mikroklima alanları oluşturur. Bu çevresel koşullar kestane ağaçlarının yüksek nektar verimine ulaşmasını ve karakteristik aromatik bileşenler geliştirmesini sağlar.

• Arı Popülasyonu: Üretimde, bölge ekosistemine uyum sağlamış Anadolu bal arısının (Apis mellifera anatoliaca) bir ekotipi olan yığılca arısı ve yerel genotipler kullanılır.
• Polen Spektrumu: Melissopalinolojik (polen) analizlerde, balın polen spektrumunun %70 ve üzerinde kestane poleninden (Castanea sativa Mill.) oluştuğu tespit edilmiştir.
• Yardımcı Flora: Balın duyusal zenginliğine katkı sağlayan ikincil polen ve nektar kaynakları arasında ıhlamur (Tilia türleri), kekik (Thymus türleri), fundagiller (Ericaceae), buğdaygiller (Poaceae), baklagiller (Fabaceae) ve papatyagiller (Asteraceae) yer almaktadır.
• Tat ve Aroma: Yoğun kestane aromasına sahip olup hafif acımsı ve keskin bir tat profil gösterir.
• Renk ve Görünüm: Koyu amber tonlarından koyu kahverengi tonlarına kadar değişen bir renge sahiptir.
• Fiziksel Yapı: Yavaş kristalize olan, orta-yüksek viskoziteli süzme bir baldır.

Zonguldak Kestane Balı, sabit kovanlarda doğal çiçeklenme döngüsünün izlendiği sabit arıcılık yöntemi ve standart ahşap Langstroth tipi kovanlar kullanılarak üretilir. Üretim süreci yıllık bakımlara ve dönemsel aşamalara dayanır:

1. İlkbahar Bakımı: Kışlatmadan çıkan kolonilerin genel kontrolleri yapılır, kovan bakımları tamamlanır ve hastalık/zararlılara (özellikle Varroa) karşı mevzuata uygun mücadele yürütülür. Gerekli durumlarda koloni gelişimini destekleyici besleme yapılabilir.
2. Bal Akım Dönemi: Kestane ağaçlarının çiçeklenmesiyle başlar. Kovanlar kestane ormanlarına yakın, nektar verimi yüksek güney bakılı yamaçlara veya hava sirkülasyonu kontrollü orman içi açıklıklara yerleştirilir. Kovanlara kat (ballık) ilavesi yapılır. Ürünün monofloral yapısını ve organoleptik karakterini korumak amacıyla bu dönemde her türlü ek besleme faaliyeti tamamen durdurulur.
3. Bal Sağım Dönemi (Hasat): Peteklerdeki balın en az %80 oranında sırlanmasıyla kapalı ortamlarda başlatılır. Sırlı peteklerin mumu alındıktan sonra santrifüj makineleri ile süzme işlemi gerçekleştirilir. Balın yüksek viskozitesi sebebiyle süzme işlemi 25–30 °C sıcaklık aralığında yapılır.
4. Filtrasyon ve Dinlendirme: Süzülen ham bal, yapısındaki bal mumu ve makro partiküllerden arındırılmak amacıyla ilk olarak 1000–2000 mikronluk (1–2 mm) kaba süzgeçlerden, ardından 500–1000 mikronluk (0,5–1 mm) hassas süzgeçlerden geçirilir. Aşırı filtrasyondan kaçınılarak balın doğal polen spektrumu korunur. Bal, paslanmaz çelik tanklarda 15–20 gün boyunca dinlendirilir ve yüzeyde biriken hava kabarcıkları tahta kaşıkla uzaklaştırılır.
5. Ambalajlama ve Depolama: Bal, sterilize edilmiş cam kavanozlara köpürmeyi önleyecek şekilde hafif eğik doldurulur. Güneş ışığından izole, serin ve kuru ortamlarda muhafaza edilir. Ürün ambalajı üzerinde "Zonguldak Kestane Balı" ibaresi ve menşe adı amblemi yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığı durumlarda bu amblem ve ibare işletmede görülecek şekilde bulundurulur.
6. Sonbahar Bakımı ve Kışlatma: Hasat sonrasında kolonilerin kışlık bal stokları kontrol edilir, zararlı mücadeleleri tamamlanır ve kovanlar rüzgâr almayan, nem birikimini engelleyen korunaklı alanlarda kışlatmaya alınır.

Üretim ve pazarlama aşamalarındaki denetimler, Zonguldak İli Arı Yetiştiricileri Birliği koordinatörlüğünde yürütülür. Denetim mercii; Zonguldak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü bünyesindeki Hayvan Sağlığı Şube Müdürlüğü ile Gıda ve Yem Şube Müdürlüğü personelleri ve Arı Yetiştiricileri Birliğini temsilen konusunda uzman en az üç kişiden oluşur.

Denetimler yılda en az bir kez düzenli olarak, ayrıca şikâyet veya ihtiyaç durumunda gerçekleştirilir. Üreticilerin Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kayıtları, kovan sayıları, coğrafi sınır uygunluğu, koloni sağlığı, üretim metoduna uyum, hijyen, etiketleme ve fiziksel/kimyasal analiz kriterleri denetlenir. Polen analizi ise rutin bir denetim unsuru olmayıp yalnızca şüphe veya şikâyet hâllerinde uygulanır.