Adana (İl)

Akdeniz Bölgesi'nde, verimli Çukurova toprakları üzerinde konumlanan Adana, tarih boyunca Hititler, Asurlar, Persler, Romalılar, Bizanslılar ve Osmanlılar gibi birçok medeniyetin izlerini taşımaktadır. Seyhan ve Ceyhan nehirleri tarafından beslenen bölge, tarımsal üretimi, sanayisi ve stratejik konumuyla önemli bir ticaret merkezi olmuştur. Akdeniz ikliminin etkisiyle sıcak yazlar ve ılıman kışlar yaşanan şehir, zengin mutfağı, tarihi yapıları ve doğal güzellikleriyle dikkat çeker. Bugün Adana, gelişmiş ulaşım ağı, sanayi bölgeleri ve kültürel zenginliğiyle Türkiye'nin önemli şehirlerinden biri olmaya devam etmektedir.

Adana (Kaynak:Pexels/Kaan Durmuş)

Tarihçe

Adana, tarihi M.Ö. 3000'lere kadar uzanan köklü bir geçmişe sahiptir. Seyhan Nehri kıyısında kurulduğu tahmin edilen ve tarihin en eski yerleşim birimlerinden biri olarak kabul edilen Adana, Antik Kilikya Bölgesi'nin en önemli şehirlerinden biridir. Bölge, tarihsel süreçte birçok medeniyetin beşiği olmuş, pek çok farklı kavim ve devlete ev sahipliği yapmıştır.

İlk Çağlar ve Antik Dönem

Adana'nın en eski yazılı kaydına, Hititlerin Kava Kitabeleri'nde rastlanmaktadır. Bu metinlerde, bölgeye "Uru Adania" (Adana Beldesi) adı verildiği anlaşılmaktadır. Bu, Adana isminin yaklaşık 3640 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca, M.Ö. 6000'lere tarihlenen Tepebağ Höyüğü, insanlık tarihinin erken yerleşik hayatını gösteren önemli bir arkeolojik alan olarak bölgenin neolitik dönemdeki yerleşim izlerini ortaya koymaktadır.

Adana, M.Ö. 1900 civarında Luvi Krallığı'nın, ardından Arzava Krallığı'nın (M.Ö. 1500-1333) egemenliği altına girmiştir. Hitit Krallığı'nın M.Ö. 1900-1200 yılları arasındaki hakimiyeti sırasında, bölge Hitit Federasyonu'na dahil olmuştur. M.Ö. 9. yüzyılda Asurlular, M.Ö. 7. yüzyılda ise İranlılar bölgeyi ele geçirmiştir. Adana, M.Ö. 333'te Büyük İskender'in ordusunun geldiği ve İssos Savaşı'na sahne olduğu dönemle birlikte Makedonya'nın egemenliğine girmiştir. İskender'in ölümünden sonra, bölge Selefki Krallığı'na katılmıştır.

Roma İmparatorluğu'nun yükselişiyle birlikte, M.Ö. 1. yüzyılda Roma hakimiyetine giren Adana, Roma'nın en önemli ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Bizans döneminde de (M.S. 4. yüzyıl) bölge, elverişli coğrafi konumu nedeniyle stratejik önem kazanmıştır.

Orta Çağ

Orta Çağ'da, Adana sırasıyla Arapların (Emeviler ve Abbasiler), Bizanslıların ve Selçukluların egemenliğine girmiştir. M.S. 638'de Emevilerin bölgeyi fethetmesiyle birlikte, Adana önemli bir İslam kültür merkezi haline gelmiştir. Selçuklular döneminde (1083-1097), bölgeye pek çok Türk boyu yerleşmiş ve bölge, Türk-İslam kültürünün izlerini taşımaya başlamıştır. Haçlı Seferleri sırasında, Adana kısa bir süre Ermeni Krallığı'nın egemenliğine girmiştir. 14. yüzyılda Memlüklerin yönetimine giren Adana, burada pek çok Türkmen oymağının yerleşmesine sahne olmuştur.

Osmanlı Dönemi

Adana, 1352 yılında kurulan Ramazanoğulları Beyliği'ne başkentlik yapmıştır. Bu beyliğin Osmanlı İmparatorluğu tarafından 1517'de fethedilmesinin ardından, Adana Osmanlı topraklarına katılmıştır. Osmanlı döneminde, 16. ve 17. yüzyıllarda bölge, Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli askeri ve ticaret merkezlerinden biri olmuştur. Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'nde Adana, büyük bir stratejik üs haline gelmiştir. 19. yüzyılın ortalarına kadar Adana bölgesinde büyük imar faaliyetleri gerçekleştirilmiş, önemli yapılar inşa edilmiştir.

Yeniçağ ve Kurtuluş Savaşı

I. Dünya Savaşı'ndan sonra, Adana, Fransızlar tarafından 24 Aralık 1918'de işgal edilmiştir. Fransız işgaline karşı Adana halkı büyük bir direniş göstermiş ve "Kilikya Milli Kuvvetler Teşkilatı" adıyla örgütlenmiştir. 1920'de Fransızlara karşı kazanılan zaferler, bölgedeki Türk direnişinin güçlenmesini sağlamıştır. 1921'deki "Ankara Antlaşması" ile Fransızlar, Adana'dan tamamen çekilmiş ve 5 Ocak 1922'de Adana, Türk topraklarına yeniden katılmıştır. Bu tarih, Adana'nın kurtuluş günü olarak her yıl kutlanmaktadır.

Coğrafi Yapı

Adana, Türkiye'nin güneyinde, Akdeniz Bölgesi'nin Çukurova Bölgesi'nde yer alır. Şehir, Toros Dağları'nın güney eteklerinde ve Seyhan Nehri'nin çevresinde kurulmuştur. Adana, Akdeniz'e yaklaşık 160 kilometre uzaklıkta olup Avrupa ile Asya arasındaki kara ve demiryolu ulaşımının önemli güzergahlarından biridir. İl toprakları, hem dağlık hem de ova alanlarıyla farklı coğrafi özellikler sunar.

Adana (Kaynak: Pexels/Mehmet Turgut Kırkgöz)

Coğrafi Konum ve Sınırlar

Adana, Türkiye'nin güneyinde, Çukurova Deltası içinde yer alır ve doğusunda Osmaniye, Hatay, Kahramanmaraş gibi illerle komşudur. Batıda İçel, kuzeydoğuda Kayseri ve Niğde illeriyle kara sınırları bulunur. Ayrıca, Adana'nın güneyi Akdeniz ile sınırlıdır. Seyhan Nehri'nin her iki yakasında bulunan şehir, 35^o-38^o kuzey enlemleri ve 34^o-36^o doğu boylamları arasında yer almaktadır.

Topografya

Adana'nın topografyası, dağlık ve ova alanlarının bir kombinasyonudur. Toros Dağları, ilin kuzey, kuzeydoğu ve doğusunda yükselirken bu dağ sıralarının eteklerinde yer alan verimli topraklar, ova alanlarını oluşturur. Şehir, il yüzölçümünün %49'luk kısmını oluşturan dağlık alan, %23'lük yayla ve %27'lik ova ve düzlük alanlarından meydana gelir. Toroslar, yüksekliği 2500 metreyi aşan zirvelerle Akdeniz'e doğru alçalan dağ sıraları ile karakterizedir. Özellikle Gülek Boğazı, Toroslar'ın güneyden kuzeye doğru geçişini sağlayan önemli bir coğrafi geçittir. Seyhan ve Ceyhan Nehirleri, iç Anadolu’dan doğarak bu dağların arasından geçer ve Akdeniz'e ulaşır.

Nehirler ve Göller

Adana, Seyhan ve Ceyhan Nehirleri tarafından beslenen bir bölgedir. Seyhan Nehri, Toroslar'dan doğar ve Adana'nın en önemli su kaynaklarından biridir. Ceyhan Nehri ise bölgedeki ikinci büyük akarsudur. Bu iki nehir, aynı zamanda çeşitli baraj göllerinin de oluşmasına neden olmuştur. Seyhan Barajı, Çatalan Barajı ve Kozan Barajı gibi önemli sulama ve enerji üretim amaçlı barajlar, bu iki nehri takip eden önemli su yapılarıdır. Ayrıca, Toroslar'da yer alan Yedi Göller, buzul gölleri olarak doğal güzellikler oluşturur.

İklim

Adana, Akdeniz iklimi etkisi altındadır. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise ılık ve yağışlıdır. Ortalama yıllık yağış miktarı 625 mm olup, en fazla yağış kış aylarında görülmektedir. Yaz aylarında, özellikle Temmuz ve Ağustos aylarında sıcaklık 28°C'yi bulurken kışın en soğuk ay olan Ocak ayında ortalama sıcaklık 9°C civarındadır. Şehirdeki ortalama nispi nem %66 olup yaz aylarında bu oran %90'a kadar çıkmaktadır. Yüksek dağlar ve Toros Dağları'nın etkisiyle iklim koşulları, ilin kuzey ve güney bölgelerinde farklılıklar gösterir.

Bitki Örtüsü

Adana'nın bitki örtüsü, Akdeniz ikliminin etkisiyle şekillenmiştir. Şehirdeki alçak kesimlerde maki toplulukları yaygındır. 700-800 metreye kadar olan kesimlerde, mersin, sandal, çam ve zakkum gibi bitkiler görülürken, 800 metre ve daha yüksek kesimlerde yayvan yapraklı meşe ve iğne yapraklı çam türleri hakimdir. Toros Dağları'nda ise 2000 metreyi aşan yüksekliklerde Alp tipi çayırlar ve Alpin bitki örtüsü yer alır. Çukurova bölgesinin güney kısmında ise yoğun tarım alanları nedeniyle doğal bitki örtüsü büyük ölçüde tahrip olmuştur.

Jeolojik Yapı

Adana'nın jeolojik yapısı, dağlık ve ova alanları arasındaki farklarla belirginleşir. Toros Dağları, genellikle genç dağlar olup III. jeolojik dönemin ikinci yarısında meydana gelmiştir. Aladağlar ve Bolkar Dağları gibi bölgeler, karbonifer sonu ile Permiyen başına ait kalkerlerden oluşur. Bu dağlar, Alp Dağları'na benzer şekilde çok sayıda deprem ve yanardağ etkinliğiyle şekillenmiştir. Ova alanları ise alüvyal materyallerden oluşmuş olup Çukurova ve Yukarıova gibi büyük tarım alanlarını barındırır.

Ekonomik Yapısı

Adana, Çukurova Bölgesi'nde yer alır ve Türkiye'nin önemli tarım ve sanayi merkezlerinden biridir. Tarım sektörü, ilin ekonomisinde büyük yer tutar; soya, yerfıstığı, narenciye, karpuz, pamuk ve mısır gibi ürünlerin üretiminde önemli paylara sahiptir. Adana, Türkiye'nin soya üretiminin %69'unu, yerfıstığı üretiminin %41'ini ve karpuz üretiminin %18'ini karşılamaktadır. Ayrıca, narenciye üretiminde %28'lik bir paya sahiptir.

Adana'nın toplam tarım arazisi 539.000 hektar olup, bu alanın %40'ında sulu tarım yapılmaktadır. Bölgede sulama imkanları ve uygun iklim koşulları sayesinde tarım üretimi sürekli artmaktadır. 2005-2011 yılları arasında sebze üretimi %27,8, meyve üretimi ise %10,2 oranında artmıştır.

Sanayi de Adana ekonomisinde önemli bir yer tutar. Adana Hacı Sabancı Organize Sanayi Bölgesi, yıllık 750 milyon dolar ihracat yapan ve il ekonomisinin lokomotifi konumundadır. 2012-2013 yıllarında Adana, Türkiye'deki enerji yatırımlarının %23'ünü çekmiştir.

Adana, güçlü tarım sektörü ve sanayi yatırımlarıyla önemli bir ekonomik büyüme potansiyeline sahiptir. Bu yapı, Adana'nın hem iç pazarda hem de dış ticarette güçlü bir konumda olmasını sağlamaktadır.

Altyapı

Çukurova Uluslararası Havalimanı, kargo taşımacılığına da olanak tanıyarak bölgenin ihracatını artırması beklenen bir projedir. Karayolu, Adana'daki en önemli ulaşım aracıdır; il içerisindeki toplam karayolu uzunluğu 5.597 km olup, bu yollar tarım ürünlerinin dağıtımı için kritik öneme sahiptir. Demiryolu uzunluğu ise 183 km'dir. Adana, denizyolu taşımacılığında da önemli limanlara sahiptir; Yumurtalık, Ceyhan ve Karataş ilçelerindeki limanlar, uluslararası taşımacılığa açıktır. TAYSEB Limanı, büyük gemilere hizmet verebilen kapasitesiyle dikkat çekmektedir. Bu ulaşım ağları, Adana'nın dış ticaret gücünü artırmakta önemli rol oynamaktadır.

Demografik Yapı

Adana, Türkiye'nin nüfus açısından yedinci büyük ili olup, 2.149.260 kişilik bir nüfusa sahiptir. Nüfus yoğunluğu 154 kişi/km² olarak ülke ortalamasının üzerindedir ve şehirleşme oranı %88,76'ya ulaşmıştır. Kentin genç nüfusu, ekonomik ve sosyal gelişim açısından önemli bir potansiyel oluştururken yıllık nüfus artış hızı ise %1,1 civarındadır. Bununla birlikte, net göç hızı -5,7‰ ile Adana'nın son yıllarda dış göç verdiğini göstermektedir.

Adana'nın nüfusu, geçmiş yıllara göre daha yavaş bir artış göstermektedir. 2012-2013 yılları arasında kent, 50.598 kişi göç alırken, 62.933 kişi göç vermiştir. Adana'nın nüfusu geçmişte en fazla göç alan iller arasında yer almakta iken, son yıllarda bu durum değişmiştir. 1996'da Osmaniye'nin ayrılması ve ekonomik faktörlerin etkisiyle şehirdeki göç hareketliliği azalmıştır. Bugün Adana, özellikle işsizlik ve sanayi sektöründeki gerilemeler nedeniyle dış göç vermektedir.

Türkiye'nin en kalabalık illeri sıralamasında Adana, 7. sıradadır ve bu sıralama, 1990'lar ile kıyaslandığında önemli bir değişim göstermektedir. 1990'larda Adana 4. sırada yer alırken, 2000'li yıllardan itibaren göç alımındaki azalma ve sanayi sektöründeki daralma ile bu sıralama gerilemiştir. Adana'nın demografik yapısı, sanayi sektöründeki düşüş ve tarımın gerilemesiyle paralel bir şekilde işsizlik oranlarını artırmış, genç nüfusun iş arayışları diğer illere yönelmesine neden olmuştur.

Adana'nın demografik yapısındaki bu değişiklikler, iş gücü, sanayi ve tarım sektörlerindeki değişimlerle şekillenmiş ve şehirdeki nüfus artışı yavaşlamıştır.

Seyhan Nehri ve Sabancı Cami (Kaynak: Pexels/Mernuka)

Tarihi Yerler ve Turizm

• Yılan Kale: Misis ile Ceyhan arasında, ovaya hâkim bir tepe üzerinde bulunan bu kale, İç Anadolu’dan gelen tarihi kervan yolunun üzerinde yer almaktadır. Yılan Kale, halk arasında "Şahmeran Kalesi" olarak da bilinir ve burada Şeyh Meran adlı bir kişinin yılan yetiştirdiği yönünde bir söylenti bulunmaktadır.
• Dumlu Kalesi: Ceyhan’ın 17 km kuzeybatısında yer alan bu kale, 12. yüzyılda inşa edilmiştir ve sekiz burçludur. Kale içinde yapıları, sarnıçlar ve kaya mezarları yer almakta olup doğu köşesinde bir gözetleme kulesi bulunmaktadır.
• Ramazanoğlu Medresesi: 1540 yılında inşa edilen bu medrese, klasik Osmanlı medrese planına sahiptir. Osmanlı döneminin mimarisini yansıtan bu yapı, Adana’nın tarihi ve kültürel mirasından önemli bir örnektir.
• Tepebağ Evleri: Adana şehir merkezinin tarihi dokusunu yansıtan Tepebağ Evleri, 18. yüzyılda yapılmıştır ve eski Adana'nın kültürünü taşıyan önemli bir yerleşim alanıdır. Tepebağ Höyüğü'nün eteklerinde yer alan bu evler, kentteki geleneksel yaşam biçimini yansıtır.
• Ramazanoğlu Konağı: 1495 yılında Ramazanoğlu Halil Bey tarafından yaptırılmış olan bu üç katlı konak, Adana'nın en eski ev örneklerinden biridir. Konağın harem bölümü günümüze kadar ayakta kalmış ancak selamlık kısmı zamanla yıkılmıştır.
• Hayriye Hanım Konağı: Seyhan ilçesi Reşatbey Mahallesi'nde bulunan bu konak, 19. yüzyıl sonlarına tarihlenen bir yapıdır ve Adana'nın geleneksel konak mimarisinin güzel bir örneğidir.
• Kurtkulağı Kervansarayı: 17. yüzyıl sonlarında Hüseyin Paşa tarafından yaptırılan bu kervansaray, Ceyhan'ın 12 km güneydoğusunda yer alır. Büyük kesme taşlarla inşa edilen kervansaray, bir dönemin önemli ticaret yollarının üzerinde yer almıştır.
• Ramazanoğlu Çarşısı: 15. yüzyılda inşa edilen ve İpek Yolu üzerinde bulunan bu çarşı, Adana'nın ticaret merkezi olma özelliğini taşır. Osmanlı döneminden günümüze ulaşan bu çarşıda hala ticaret yapılmaktadır.
• Çarşı Hamamı: 1529 yılında Ramazanoğlu Piri Bey tarafından yaptırılan bu hamam, klasik Osmanlı hamam mimarisinin tipik örneklerindendir. Özellikle giriş kapısındaki taş işçiliği dikkat çekicidir.
• Büyük Saat Kulesi: 1882 yılında Vali Abidin Paşa tarafından yaptırılan bu kule, Adana’nın simgelerinden biridir. 32 metre yüksekliğiyle tarihi Ulu Cami Külliyesi içinde yer alan kule, zaman ölçümü yapmak için inşa edilmiştir.
• Taşköprü: 4. yüzyılda yapılmış olan bu köprü, Roma dönemi taş işçiliğinin en güzel örneklerinden biridir. 319 metre uzunluğundaki köprünün orta kısmında aslan kabartmaları yer almaktadır.
• Bahri Paşa Çeşmesi: 1890 yılında Bahri Paşa tarafından yaptırılan bu çeşme, Adana'da önemli bir tarihi su kaynağıdır. Çeşme, 1952’de kaldırılmış ancak 1993'te yeniden inşa edilerek Atatürk Parkı'na yerleştirilmiştir.
• Adana Yeşil Oba Şehitliği: 1920 yılında Ermeni güçleri tarafından katledilen 100 kadar Türk’ün anısına yapılan bu şehitlik, Adana'nın yakın tarihindeki önemli olayları hatırlatmaktadır.
• Küçük Dikili Köyü Şehitliği: 1920 yılında Ermeni güçleri tarafından katledilen 100 kadar Türk’ün anısına yapılan bu şehitlik, Adana'nın Milli Mücadele tarihindeki önemli bir dönüm noktasıdır.
• Saimbeyli Şehitliği: Kurtuluş Savaşı sırasında Saimbeyli’yi savunurken şehit düşen 80 kişinin anısına yapılan bu şehitlik, bölgenin tarihi mücadelesini simgeler.
• İpek Yolu: Ceyhan - Kurtkulağı Kervansarayı, Karaisalı Kesir Han ve Sarışıkhan gibi yapılar, İpek Yolu güzergahında yer alır ve Adana'nın tarihi ticaret yolları üzerindeki stratejik konumunu gösterir.
• Kozan Kalesi ve Manastırı: Assurlular tarafından yapılan Kozan Kalesi, 9. yüzyılda Abbasiler, 11. yüzyılda Selçuklular ve Haçlılar tarafından kullanılmıştır. Hristiyan dünyasında önemli bir merkez olan bu kalede vaftiz törenleri yapılırdı.
• Ulu Cami ve Külliyesi: 1513 yılında inşa edilmeye başlanan Ulu Cami, 1541'de tamamlanmış olup Selçuklu, Memlük ve Osmanlı mimarisinin izlerini taşır. Camiye bitişik türbe ise Ramazanoğlu ailesine aittir.
• Hasan Ağa Camisi: Adana'nın Osmanlı dönemine ait tek camisi olan Hasan Ağa Camisi, klasik Osmanlı mimarisini yansıtan önemli bir yapıdır ve ahşap işçiliğiyle dikkat çeker.
• Hoşkadem Camisi: 1448 yılında Mısır Kölemen Sultanı Abdullah Hoşkadem tarafından yaptırılan bu cami, Kozan ilçesinde yer alır ve bölgenin önemli dini yapılarından biridir.
• Yağ Camisi: 1501 yılında Ramazanoğlu Halil Bey tarafından yaptırılan bu cami, eski bir kiliseden dönüştürülmüş olup önemli bir Osmanlı yapısıdır.
• Yeni Camii: 1724 yılında inşa edilen Yeni Camii, Arap mimarisi tarzında yapılmıştır ve Adana'nın önemli dini yapılarındandır.
• Akça Mescit: 1489 yılında inşa edildiği tahmin edilen Akça Mescit, Adana’nın en eski Türk yapısı olarak bilinir ve ebced tarihlendirmesiyle dikkat çeker.
• Bebekli Kilise: 1880-90 yılları arasında yapılan ve halk arasında Bebekli Kilise olarak bilinen bu kilise, tepesinde Meryem Ana’nın heykelini barındırır.

Yönetim

Vali

• Adana'da aktif olarak Valilik görevini Yavuz Selim Köşger yürütmektedir. Köşger, Cumhurbaşkanlığı 09.08.2023 tarihli ve 2023/376 sayılı Kararnamesi ile Adana Valisi olarak atanmış, 16.08.2023 tarihinde görevine başlamıştır.