Geleneksel Gayda/Tulum Yapımı ve İcrası

edt*

Gayda/tulum yapımcılığı,insan topluluklarının tarihsel, kültürel ve çevresel koşullarıyla birlikte şekillenen üflemeli çalgı geleneklerinden biridir. Kültür ve müzik arasındaki karşılıklı ilişki çerçevesinde değerlendirildiğinde, tulum hem üretim süreci hem de icra biçimiyle bulunduğu coğrafyanın iklimsel, ekonomik, sosyal ve inançsal özelliklerini yansıtan bir somut olmayan kültürel miras unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.

2–7 Aralık 2024 tarihleri arasında Paraguay Cumhuriyeti’nin Asunción kentinde gerçekleştirilen UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Hükûmetler Arası Komitesinin 19. Oturumunda, Türkiye ve Kuzey Makedonya tarafından hazırlanan çok uluslu “Geleneksel Gayda/Tulum Yapımı ve İcrası” dosyası, İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir. Aynı oturumda, Türkiye’nin de taraf olduğu çok uluslu “Nevruz” dosyası Moğolistan’ın katılımıyla genişletilmiştir. Bu kararlarla birlikte Türkiye’nin Temsilî Liste’deki unsur sayısı 31’e ulaşmıştır.

Tulum ya da tuluma benzer çalgılar, küçükbaş hayvancılığın yaygın olduğu ve kamış bitkisinin yetiştiği bölgelerde, tarihsel süreç içinde farklı adlarla ortaya çıkmış üflemeli çoban çalgılarıdır. Arkeolojik bulgular ve müzik tarihi araştırmaları, üflemeli çalgıların insanlığın müzikle kurduğu en eski ilişkilerden biri olduğunu göstermektedir.

Tulum çalgısına ilişkin yazılı kaynaklar XIV. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Müzik bilgini Abdülkadir Meragi, tulumu “Nây-ı Hiyk” adıyla tanımlamış; yapısı ve ses üretim biçimi hakkında teorik bilgiler sunmuştur. XVII. yüzyılda Evliya Çelebi, Karadeniz Bölgesi seyahatleri sırasında tulumun askeri ve toplumsal bağlamdaki kullanımına dikkat çekmiştir. Cumhuriyet döneminde ise Mahmut Ragıp Gazimihal, Ahmet Adnan Saygun, Muzaffer Sarısözen ve Kurt–Ursula Reinhard gibi araştırmacılar tulumun yapısal, terminolojik ve icrasal özelliklerini ayrıntılı biçimde ele almıştır.

Türkiye’de tulum, başta Doğu Karadeniz Bölgesi olmak üzere Rize, Artvin, Erzurum, Gümüşhane ve çevresinde yaygın olarak görülmektedir. Düğünler, yayla şenlikleri, kına geceleri ve çeşitli toplu eğlenceler, tulumun icra edildiği başlıca sosyal ortamlardır. Tulum, herhangi bir eşlik sazı olmaksızın icra edilmesiyle diğer üflemeli çalgılardan ayrılmaktadır.

Benzer çalgılara Avrupa, Kafkasya, Orta Asya ve Orta Doğu’nun çeşitli bölgelerinde rastlanmakta; her coğrafyada çalgı, yerel kültürel unsurlarla biçimlenmektedir.

Tulum beş ana bölümden oluşmaktadır: deri (guda), ağızlık, nav, analık ve dillik. Keçi veya oğlak derisinden yapılan hava haznesi, çalgının temel unsurudur. Deri, kamışlardan oluşan analık bölümüne havanın eşit biçimde iletilmesini sağlar. Nav, kamışların ve dillerin yerleştirildiği ahşap bölümdür ve genellikle şimşir ağacından yapılır. Ağızlık, derinin hava ile doldurulmasını sağlayan ve sübap işlevi gören parçadır. Dillik ise kamıştan yapılan ve sesin oluştuğu bölümdür.

Tulum, aynı frekansta ses veren iki kamışın yan yana kullanılması nedeniyle hem homofonik hem de sınırlı ölçüde polifonik bir yapı sergiler. Ses aralığı dar olup genellikle Sol–Mi sesleri arasında sınırlıdır. Uşşak dörtlüsü ve Hüseyni beşlisi, tulum icrasında yaygın olarak kullanılan dizilerdir. İklim koşulları, nem ve sıcaklık değişimleri çalgının akordunu doğrudan etkileyen unsurlar arasında yer almaktadır.