Kalandar Gecesi

Kalandar Gecesi, Türkiye’de Trabzon, Rize ve Artvin gibi yöreler başta olmak üzere çoğunlukla Doğu Karadeniz’de yüzyıllardan beri süregelen bir yılbaşı kutlama geleneğinin adıdır. Özünde çeşitli inanışları, eğlence biçimlerini, kostüm ve sembolleri bir arada barındıran bir kutlamayı ifade eder. Bölge sakinlerince geleneğin bir değeri olarak kabul gören bu kavram, ülke genelinde uzun süre sınırlı ölçüde bilinir olmuştur. Türkiye’de geniş kitlelerin “Kalandar” adını ilk defa 2016 yılında gösterime giren, yönetmenliğini Mustafa Kara’nın yaptığı Kalandar Soğuğu filmi aracılığıyla duyduğu; filmle birlikte kavrama yönelik merak ve ilginin arttığı belirtilmektedir.

Trabzon'da Kalandar Gecesi (AA)

Kalandar, Türkiye’de Trabzon, Rize ve Artvin gibi yöreler başta olmak üzere çoğunlukla Doğu Karadeniz’de yüzyıllardır süregelen bir yılbaşı kutlama geleneğinin adıdır. Kalandar gecesi, 13 Ocak gecesi ile 14 Ocak günü arasındaki zaman diliminde gerçekleşen ritüelleri tanımlar; bu geceye ilişkin inanışlarda 13 Ocak gecesinde eve giren ilk kişinin bereket ve şans getireceğine inanılır; bu nedenle eve ilk girenin varlıklı ve hayırlı biri olması arzu edilir.

Kalandar, Karadeniz Bölgesi’nde özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olmakla birlikte Trabzon ve Gümüşhane’de özel bir yere sahiptir; günümüzde hâlâ etkin biçimde kutlandığı yörelerden biri Trabzon ili Maçka ilçesine bağlı Livera (Yazlık) köyü olarak aktarılmaktadır. Gün içinde yapılan hazırlıkların ardından akşam saatleriyle başlayan etkinlikler, gece boyunca ve ertesi gün de sürer. Kutlamalar sırasında oyun, ezgi, ritüel ve inanışlar iç içe geçer; gecenin uygulamaları arasında köy meydanında ateş yakılması, kemençe eşliğinde horon ve ev ev dolaşma gibi pratikler bulunur.

Kalandar gecesine özgü geleneklerde çocuklar ve gençler sokaklara çıkarak ev ev dolaşır; kapılara torba/çanta bırakıp zili çaldıktan sonra ev sahiplerinden armağanlarını beklerken maniler söylerler. Aktarılan örneklerden biri şu şekildedir:

Kalandar gecesi devlet bacası,

Tasımı dolduran cennet hocası,

Doldurtmayan cehennem hocası,

Üstte erkeği altta dişi.

“Torba Atmak” Uygulaması

Livera (Yazlık) köyü örneğinde, köydeki gençler ve çocuklar tarafından hazırlanan Kalandar eğlenceleri kapsamında “Karakoncolos” veya “Momoyer” isimli seyirlik oyun oynanacağı sırada, tekerlemeler, maniler ve türküler eşliğinde ev gezmesine çıkıldığı belirtilir. Ev gezmesine özellikle köyün en yaşlısının olduğu evden başlanır ve kapılar sırayla çalınır. Kapı açılır açılmaz kendilerini saklayan çocuklar ve gençler, bir ipe bağlı torbayı aralanan kapıdan içeri atar ya da çatıya çıkarak torbayı bacadan sarkıtır; ev sahibinden torbaya evde bulunan yiyeceklerden bir şeyler koyması beklenir. Bu uygulama “torba atmak” veya “Kalandarda ev gezmesi” olarak adlandırılır.

Ev sahibi, kapıya gelenlerin kim olduğunu tahmin etmeye çalışır. Ev sahibi kimleri geldiğini bilemezse torbaya koliva mısır, fındık, elma, armut, çörek gibi evde bulunan yiyeceklerden koyar. Ev sahibi gelenleri yakalayarak kim olduğunu tahmin ederse, espri amacıyla torbaya kedi yavrusu, odun parçası, iplik, paçavra kumaş gibi nesneler koyduğu aktarılır. Ev ev dolaşılarak toplanan yiyecekler, eğlence bitiminde birlikte yenmek üzere saklanır; bunun bereketi ve bolluğu artıracağına inanılır.

Karakoncolos ve Momoyer Seyirlik Oyunu

Kalandar gecesinde, karşılıklı atışmalarla başlayan ve doğaçlama oynanan bir seyirlik oyunun bulunduğu; bu oyunun Rumca “dağ adamı, ayı” anlamına gelen “Karakoncolos” ya da “Momoyer” adıyla anıldığı belirtilir. Oyunun odağında çirkin, kara renkte bir canavar etrafında gelişen anlatı yer alır. Bu varlığın kedi, maymun ya da bir çocuk büyüklüğünde olduğu düşünüldüğü; kürklü ve tüylü bir şekilde hayal edildiği aktarılır. Geceleri gezdiği, şakacı ve zararsız olduğu; ancak görüntüsünün insanlarda korku ve panik oluşturduğu ifade edilir. Bu nedenle Kalandar gecesi çocuklar ve gençler hayvan postları giyerek, bellerine inek çanı asarak, yüzlerini karaya boyayıp saçlarını dağıtarak Karakoncolos kılığına girdikleri belirtilmektedir.

Karakoncolos Kılığına Girmiş İnsanlar (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)

Karakoncolos İnancı ve Adlandırmalar

Kalandar kutlamasında yörede “karakoncolos” adıyla bilinen bir varlık ve bu adla özdeşleşen inanışlar yer alır. Halk arasında, özellikle Doğu Karadeniz’de yaygın olduğu belirtilen bir inanışa göre kış yarısı cini olarak Karakoncolos; Koncolos, Yaban Adam, Publik gibi adlarla da nitelendirilir. Bu varlığın kışın ormandan sahil köylerine fırtınayla ya da denizden çıkarak geldiğine inanıldığı aktarılmaktadır. Trabzon’un Çaykara ilçesi başta olmak üzere yöreyle ilgili derleme ve araştırmalar yapan İbrahim Tuncer, Karakoncolos hakkında şu bilgileri aktarır: Karakoncolos veya Karakoncilo’nun cin, peri, ayı ya da maymuna benzetildiği; vücudunun kıllarla kaplı olduğu ve bazı hayvanların uzuvlarına sahip bir yaratık olarak değerlendirildiği; çoğunlukla ayı ve maymun suretinde tasavvur edildiği belirtilir. Günün en kısa, gecenin en uzun olduğu zaman evlere dadandığı düşünülür. Ev halkının, eve zarar vermemesi için kapı önüne yiyecek bıraktığı ve onun bu yiyecekleri yiyip gideceğine inandığı aktarılmaktadır.