Tokat (İl)

Tokat, Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi'nin iç doğusunda yer alan, tarih boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir şehirdir. Yüzölçümü 10.072 km² olup, 2024 yılı itibarıyla nüfusu 612.674'dür. Yeşilırmak havzasının bereketli toprakları üzerinde kurulan Tokat, tarih boyunca önemli bir ticaret, kültür ve bilim merkezi olmuştur.

Tokat Saat Kulesi - Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı

Tarihçe

Tokat, Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biri olup, tarihi M.Ö. 5500’lere kadar uzanmaktadır. Tarih boyunca farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmış, ticaret, kültür ve stratejik konumuyla önemli bir merkez olmuştur. Bölge, Hititler, Frigler, Persler, Romalılar, Bizanslılar, Danişmendliler, Selçuklular ve Osmanlılar gibi birçok devletin egemenliği altına girmiştir.

Antik Çağ ve İlk Medeniyetler (M.Ö. 5500 - M.S. 395)

Tokat ve çevresindeki arkeolojik buluntular, bölgenin Kalkolitik Çağ’dan (M.Ö. 5500-3500) itibaren yerleşime açık olduğunu göstermektedir.

• Hititler ve Frigler (M.Ö. 2000 - M.Ö. 600)
• Tokat, Hitit İmparatorluğu’nun sınırları içinde yer almış, ardından Frigler’in egemenliğine geçmiştir. Bu dönemde bölge, önemli ticaret yollarının geçtiği bir konumdaydı.
• Pers ve Helenistik Dönem (M.Ö. 600 - M.Ö. 66)
• Persler döneminde Tokat, Büyük Kapadokya Satraplığı’na dahil edilmiştir. Büyük İskender’in Anadolu seferi (M.Ö. 333) ile birlikte bölge Helenistik kültürün etkisi altına girmiştir.
• Roma ve Bizans Dönemi (M.Ö. 66 - M.S. 1071)
• M.Ö. 66 yılında Roma İmparatorluğu, Pontus Krallığı’nı yıkarak Tokat’ı ele geçirdi. Sebastopolis ve Komana Pontika, bu dönemde dini ve ticari merkezler haline geldi. Roma’nın ikiye bölünmesi (M.S. 395) ile Tokat, Bizans İmparatorluğu’na katılmıştır.

Türklerin Anadolu’ya Girişi ve Beylikler Dönemi (1071 - 1392)

• Danişmendli Beyliği (1071 - 1175)
• 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Danişmend Gazi, Tokat ve çevresini fethederek burada Danişmendliler Beyliği’ni kurmuştur. Niksar’ı başkent yapan Danişmendliler, Anadolu’daki ilk medreselerden biri olan Yağıbasan Medresesi’ni Tokat’ta inşa etmişlerdir.
• Anadolu Selçuklu Devleti (1175 - 1243)
• Danişmendliler’in yıkılmasıyla Tokat, Anadolu Selçuklu Devleti’nin bir parçası oldu. Bu dönemde Gökmedrese ve Hıdırlık Köprüsü gibi yapılar inşa edildi ve şehir bir bilim merkezi haline geldi.
• Moğol ve İlhanlı Hakimiyeti (1243 - 1335)
• 1243’teki Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu’daki Selçuklu hâkimiyeti zayıfladı ve Tokat, Moğolların kontrolüne geçti. İlhanlılar döneminde şehir ağır vergilere maruz kaldı ve ekonomik olarak geriledi.
• Beylikler Dönemi (1335 - 1392)
• İlhanlıların yıkılmasının ardından Tokat, Eretna Beyliği (1335-1388) ve Kadı Burhaneddin Devleti (1388-1392) gibi yerel beyliklerin yönetimine girmiştir.

Osmanlı Dönemi ve Tokat’ın Yükselişi (1392 - 1923)

• Osmanlı Fetihleri ve Gelişen Ticaret (1392 - 1600)
• 1392’de Yıldırım Bayezid, Tokat’ı Osmanlı topraklarına kattı. 1402’de Timur’un Ankara Savaşı zaferi sonrası şehir kısa bir süre Timur’un egemenliğine geçti ancak 1413’te Çelebi Mehmet tarafından yeniden Osmanlı’ya katıldı. Tokat, Osmanlı döneminde ipek yolu ve baharat yolu üzerinde büyük bir ticaret merkezi haline geldi.
• Celali İsyanları ve Şehrin Gerilemesi (1600 - 1800)
• 17. yüzyılda Osmanlı’da yaşanan Celali İsyanları, Tokat’ı derinden etkiledi. Şehir, isyanlar ve ekonomik çöküş nedeniyle güç kaybetti.
• Sanayileşme ve İdari Değişimler (1800 - 1923)
• 19. yüzyılda Tokat, 1863’te Sivas Eyaleti’ne bağlı bir nahiye, 1878’de mutasarrıflık, 1920’de müstakil liva haline getirildi. 1. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı sürecinde, şehir Pontusçu çetelere karşı mücadele etmiş ve yerel direniş göstermiştir.

Cumhuriyet Dönemi ve Modern Tokat (1923 - Günümüz)

• Cumhuriyet’in İlk Yılları ve Tokat’ın İl Olması (1923 - 1950)
• Tokat, 1923 yılında il statüsüne kavuştu. 1924 ve 1930 yıllarında Atatürk, Tokat’ı ziyaret etti. Bu süreçte eğitim, sağlık ve altyapı yatırımları hız kazandı.
• Sanayileşme ve Tarımsal Gelişim (1950 - 2000)
• • 1950’lerden sonra tütün, şeker pancarı ve meyve üretimi ile Tokat’ın ekonomisi gelişti.
  • 1973-1980 yılları arasında kalkınmada öncelikli iller arasına alındı.
  • 1990’larda gıda ve tekstil sanayisi öne çıktı.
• Günümüz Tokat’ı (2000 - Günümüz)
• 2000’li yıllarda Tokat, tarım, sanayi ve turizm sektörleriyle büyümeye devam etti.
• • 2022’de Tokat Havalimanı yeniden faaliyete geçti.
  • Ballıca Mağarası, Almus Barajı ve tarihi yapılar ile turizm potansiyelini artırdı.

Coğrafya ve İklim

Tokat, Karadeniz ve İç Anadolu Bölgeleri arasında bir geçiş alanında yer almaktadır. Kuzeyinde Samsun, kuzeydoğusunda Ordu, güney ve güneydoğusunda Sivas, güneybatısında Yozgat, batısında ise Amasya illeri bulunmaktadır. Şehir, Yeşilırmak Vadisi üzerinde yer almakta olup, Canik Dağları, Köse Dağları, Deveci Dağı ve Yaylacık Dağı gibi yükseltilerle çevrilidir.

Tokat’ta Karadeniz ve İç Anadolu iklimlerinin etkileri görülmektedir. Kuzeyde Karadeniz iklimi etkisiyle ılıman ve yağışlı bir hava hâkimken, güneyde İç Anadolu'ya özgü karasal iklim koşulları egemendir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlı geçmektedir. Yıllık ortalama sıcaklık 12,8°C olup, yıllık yağış miktarı bölgeye göre değişmekle birlikte 400-600 mm arasındadır.

Doğal Yapı ve Akarsular

Tokat, tarıma elverişli verimli ovaları ile öne çıkmaktadır. Başlıca ovaları; Kazova, Turhal Ovası, Niksar Ovası, Erbaa Ovası ve Artova Ovasıdır. İlin kuzeyinde Canik Dağları, doğusunda Köse Dağları ve güneyinde Deveci Dağları yükselmektedir.

Yeşilırmak ve Kelkit Çayı, Tokat’ın en önemli akarsularıdır. Çekerek, Tozanlı ve Karakuş Çayları da ilin sulama sisteminde önemli rol oynamaktadır. Almus Barajı ve Zinav Gölü, su kaynakları arasında yer alır.

Nüfus ve Demografi

Tokat’ın nüfusu, 2024 itibarıyla yaklaşık 612.674'dür. Son yıllarda göç nedeniyle nüfus azalmakta olup, özellikle genç nüfus ekonomik nedenlerle büyük şehirlere yönelmektedir. Kent merkezinde nüfus yoğunluğu daha fazlayken, kırsal bölgelerde azalma eğilimi görülmektedir.

Ekonomi

Tokat’ın ekonomisi tarım, hayvancılık, ticaret ve sanayiye dayanmaktadır. Başlıca tarım ürünleri arasında buğday, arpa, mısır, baklagiller, tütün, şeker pancarı, ayçiçeği ve sebze-meyve çeşitleri bulunmaktadır. Ayrıca Tokat üzümü ve ceviz üretimiyle de öne çıkmaktadır.

Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın yanı sıra, alabalık üretimi ve arıcılık da önemli geçim kaynaklarındandır. Almus Baraj Gölü, Türkiye’nin önemli alabalık üretim merkezlerinden biridir.

Sanayi sektöründe ise sigara, un, yem, süt ürünleri, tekstil, tarım makineleri, gıda işleme ve orman ürünleri alanında faaliyet gösteren fabrikalar bulunmaktadır.

Kültür ve Tarihi Eserler

Tokat, tarihin farklı dönemlerine ait eserleriyle açık hava müzesi niteliğindedir. Öne çıkan bazı tarihi ve kültürel yapılar şunlardır:

• Tokat Kalesi: Roma döneminde inşa edilen kale, şehir merkezinde yer almaktadır.
• Sulusaray Sebastapolis Antik Kenti: Roma-Bizans döneminden kalma önemli bir antik kenttir.
• Gökmedrese: 1277 yılında Selçuklular tarafından yaptırılan, taş işçiliğiyle dikkat çeken bir medresedir.
• Yağıbasan Medresesi: Anadolu’daki en eski medreselerden biridir ve Danişmendliler dönemine aittir.
• Ali Paşa Camii: Osmanlı dönemine ait önemli bir camidir.
• Latifoğlu Konağı: Osmanlı dönemi sivil mimarisinin güzel örneklerinden biridir.
• Taşhan (Voyvoda Hanı): 17. yüzyılda inşa edilen bir Osmanlı kervansarayıdır.
• Ballıca Mağarası: Türkiye’nin en büyük ve en etkileyici mağaralarından biridir.

Ballıca Mağarası - Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı

Turizm

Tokat, tarihi ve doğal güzellikleriyle ziyaretçilerine geniş bir yelpaze sunmaktadır. Ballıca Mağarası, Almus Baraj Gölü, Çamiçi Yaylası ve Kaz Gölü, ilin önemli turistik alanları arasındadır. Tokat’ın el sanatları arasında yazmacılık, bakırcılık ve halıcılık öne çıkmaktadır.

Ulaşım

Tokat, Karadeniz ile İç Anadolu’yu birbirine bağlayan önemli yollar üzerinde yer almaktadır. Samsun’u Sivas ve Kayseri üzerinden İç Anadolu’ya, Doğu Anadolu’yu ise Erzincan, Reşadiye, Niksar ve Erbaa üzerinden İstanbul’a bağlayan karayolları Tokat’tan geçmektedir.

• Havayolu: Tokat Havalimanı yeniden inşa edilerek 2022 yılında hizmete açılmıştır.
• Demiryolu: Samsun-Sivas demiryolu hattı Tokat’ın bazı ilçelerinden geçmektedir.
• Karayolu: Türkiye’nin birçok noktasından Tokat’a otobüs seferleri bulunmaktadır.

Tokat Kalesi - Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı

İdari Yapı

Tokat ili, 11 ilçe ve 3 beldeden oluşmaktadır:

• İlçeler: Almus, Artova, Başçiftlik, Erbaa, Niksar, Pazar, Reşadiye, Sulusaray, Turhal, Yeşilyurt, Zile
• Beldeler: Güryıldız, Akıncılar, Çevreli