Akdamar (Ahtamar) Kutsal Haç Kilisesi

Akdamar Anıt Müzesi, Türkiye’nin Van iline bağlı Gevaş ilçesi yakınlarında, Van Gölü’nün ikinci büyük adası olan Akdamar Adası’nda yer alan tarihi bir Ermeni kilisesidir. Bir diğer ismiyle Kutsal Haç Kilisesi, Ermeni Vaspurakan Kralı I. Gagik Ardzruni tarafından 915-921 yılları arasında Mimar Keşiş Manuel’e inşa ettirilmiş bir saray kilisesidir. Abbasilere bağlı olarak 908-1021 yılları arasında Van ve çevresinde hüküm süren Vaspurakan Krallığı’nın kültürel ve mimari mirasını yansıtan yapı, 2007 yılında restore edilerek anıt müze statüsünde ziyarete açılmıştır. Mimari özellikleri, taş kabartmaları ve tarihsel geçmişiyle dünya mimarlık tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Akdamar (Ahtamar) Anıt Müzesi (Kültür Portalı)

Tarihçe

Kilise, Vaspurakan Kralı I. Gagik Ardzruni tarafından 915-921 yılları arasında saray kompleksi bünyesinde yaptırılmıştır. Thomas Ardzruni’nin eserine göre, Gagik’in bizzat tasarladığı ve inşaatına nezaret ettiği saray, kilise ve surlar beş yıl gibi kısa bir sürede tamamlanmıştır. 908 yılında Vaspurakan Krallığı’nın başkenti Akdamar Adası’na taşınmış, ada bu dönemde saraylar, liman, kasaba ve çarşılarla donatılmıştır. Kilisenin amacı, 7. yüzyılda İran’dan Kudüs’e, oradan Van’a getirilen Kutsal Haç’ın bir parçasını muhafaza etmekti.

Vaspurakan Krallığı, 1021-1022 yıllarında Bizans İmparatoru II. Basil tarafından ilhak edilince, son kral Senekerim 40.000 Ermeni ile Sivas ve Kayseri civarına göç ettirilmiştir. Bu olayla birlikte kilise, saray kilisesi işlevini yitirerek manastıra dönüştürülmüştür. 1113 yılında ek yapılarla genişletilen yapı, 1895’e kadar Ermeni Patrikliği’nin merkezi olmuştur. 16. yüzyıldan itibaren adada sivil yerleşim sona ermiş, ancak manastır varlığını sürdürmüştür. 19. yüzyılın sonlarına kadar yaklaşık 300 keşişin yaşadığı manastır, 1895 ve 1915 olaylarından sonra terk edilmiş, 1918’de ada tamamen boşalmıştır. Bu süreçte manastır yapıları yıkılmış, kilise ve ek bölümler harap olmuştur.

Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 2005’te başlatılan restorasyon çalışmaları 2006’da tamamlanmış, kilise 2007’de anıt müze olarak hizmete açılmıştır. 2006’daki bilimsel kazılar (3.435 m²’lik alan), kilisenin güneyindeki avlu, hücre odaları, servis bölümü, sarnıç ve ruhban okulunu gün yüzüne çıkarmıştır.

Akdamar (Ahtamar) Kutsal Haç Kilisesi (Kültür Portalı)

Mimari Özellikler

Akdamar Kilisesi, Ermeni mimarisinde “Hripsime tipi” olarak bilinen kare, köşe nişli, dört yapraklı yonca planına sahiptir. Merkezi kubbeli haç planlı yapının orta mekânı, yüksek kasnaklı bir kubbe ve dıştan piramidal külahla örtülüdür. Kubbenin yüksekliği, yapıda dikey etkiyi vurgular. Batı ve güneydeki kapılarla girilen kilise, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen bir alana oturur. Merkezi kubbe, batıdaki iki serbest ayak ve doğudaki apsis duvarına dayanan kemerlerle desteklenir. Doğu apsis beş köşelidir ve iki yanındaki hücrelerle çevrilidir. Batı haç kolu kaburgalı kubbe ile örtülmüştür.

Yapı, kesme taş malzeme ile inşa edilmiştir. Dış cepheleri, zengin figürlü taş kabartmalarla süslenmiştir. Batıdaki jamatun (1763’te eklenmiştir), kare planlı ve dokuz bölümlü olup çapraz tonozlarla örtülüdür. Jamatun’un girişi mukarnas kavsaralıdır ve çan kulesi olarak düzenlenmiştir. Kilisenin kuzeydoğusundaki şapel (1296-1336), güneydeki çan kulesi (18. yüzyıl sonu) ve diğer ek yapılar sonraki dönemlerde inşa edilmiştir. İç mekândaki freskler (büyük ölçüde bozulmuş), Hz. İsa ile ilgili sahneleri içerir. Mimari plastikte Orta Asya Türk Sanatı etkileri de gözlemlenir.

Akdamar (Ahtamar) Kutsal Haç Kilisesi (Kültür Portalı)

Taş Kabartmalar ve Süslemeler

Kilisenin dış cepheleri, bordürler halinde kuşatan figürlü taş kabartmalarla dikkat çeker. İncil ve Tevrat’tan sahneler (Yunus Peygamber’in denize atılması, Hz. Meryem ve Hz. İsa, Hz. Âdem ile Hz. Havva’nın cennetten çıkarılması, Hz. Davut ile Golyat, aslan ininde Daniel), dini figürler (havariler, peygamberler), Ermeni asiller, saray yaşantısı, av sahneleri, hayvanlar (aslan, tavşan vb.), bitkisel (asma sarmaşığı) ve geometrik motifler tasvir edilmiştir. Batı cephede Kral Gagik’in kilise maketini sunduğu bir sahne, doğu cephede Abbasi Halifesi Muktedir’in başı haleli ve bağdaş kurmuş tasviri yer alır. Dört alınlıkta İncil yazarları boydan betimlenmiştir.

Akdamar (Ahtamar) Kutsal Haç Kilisesi (Kültür Portalı)

Adanın ve Kilisenin Adı

Kilise, adını Akdamar Adası’ndan alır. “Akdamar” (eski adıyla Ahtamar), halk arasında bir efsaneyle açıklanır: Adada yaşayan bir keşişin kızı Tamara’ya âşık olan bir genç, her gece yüzerek adaya gelir. Bir fırtına gecesinde genç boğulur ve “Ah Tamara!” diye haykırarak ölür. Tamara da kederinden hayatını kaybeder. Bu olaydan sonra ada “Ahtamar” olarak anılmış, zamanla “Akdamar”a dönüşmüştür.

Akdamar (Ahtamar) Kutsal Haç Kilisesi (Kültür Portalı)

Günümüzdeki Durumu

Van Gölü’nün kıyısına 4 km uzaklıktaki Gevaş’tan yaklaşık 20 dakikalık tekne yolculuğuyla ulaşılan Akdamar Adası ve kilisesi, her yıl yerli ve yabancı turistler tarafından ziyaret edilir.

Akdamar Anıt Müzesi olarak da bilinen kilise, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesine eklenmiştir.