Amasya Genelgesi (Tamimi)

Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1919 tarihinde Amasya’da yayımlanan, Türk Millî Mücadelesi'nin stratejik yol haritasını belirleyen ve yeni bir devletin kuruluş ilkelerini ortaya koyan temel bir belgedir.

I. Dünya Savaşı sonrasında imzalanan 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti fiilen tasfiye sürecine girmiş, Anadolu’nun çeşitli bölgeleri İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlanmıştır. Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmış, bölgedeki asayişi sağlamakla görevlendirilmiş ancak bu resmi görevin ötesinde millî bir direniş örgütlemek amacıyla temaslarına başlamıştır. Havza’daki faaliyetlerinden rahatsız olan İstanbul Hükümeti ve İngiliz yetkililer, 8 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Paşa’yı İstanbul’a geri çağırmış; ancak Paşa bu emre uymayarak 12 Haziran’da Amasya’ya geçmiştir.

Genelge metni, 21-22 Haziran 1919 gecesi Mustafa Kemal Paşa tarafından yaveri Cevat Abbas Bey’e yazdırılmıştır. Belgenin meşruiyetini artırmak amacıyla sadece askeri bir emir değil, bir kurul kararı niteliği taşıması sağlanmıştır. Görüşmelere ve imza sürecine bizzat katılan veya telgraf vasıtasıyla onay veren isimler şunlardır:

• Bizzat İmzalamış Olanlar: Mustafa Kemal Paşa, 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa, eski Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Bey, 3. Kolordu Komutanı Refet Bey.
• Telgraf Yoluyla Onaylayanlar: 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, Yıldırım Kıt’atı Müfettişi Mersinli Cemal Paşa, 2. Ordu Müfettişi Cemal Paşa ve 1. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Bey.

Amasya Genelgesi altı temel maddeden oluşmakta olup, 4, 5 ve 6. maddeleri başlangıçta gizli tutulmuştur. Belgenin temel hükümleri şunlardır:

1. Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
2. İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok olmuş gibi göstermektedir.
3. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
4. Milletin haklarını dünyaya duyurmak için her türlü etki ve denetimden uzak millî bir heyetin varlığı elzemdir.
5. Anadolu’nun her bakımdan en güvenli yeri olan Sivas’ta millî bir kongre süratle toplanacaktır. Her sancaktan halkın güvenini kazanmış üç temsilci seçilerek gönderilmelidir.
6. Doğu vilayetleri adına 10 Temmuz’da Erzurum’da bir kongre toplanacaktır. Erzurum Kongresi üyeleri daha sonra Sivas Kongresi’ne katılacaktır.
7. Askeri ve sivil kuruluşlar hiçbir şekilde lağvedilmeyecek, komuta devredilmeyecek ve silahlar elden çıkarılmayacaktır.

Amasya Genelgesi, Türk tarihinde millî egemenlik kavramının ilk kez dile getirildiği belge olması bakımından devrimci bir nitelik taşır. "Milletin azim ve kararı" ifadesi, ileride kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti'nin demokratik temellerinin ve halk iradesine dayalı yeni bir devlet yapısının ilk işareti kabul edilir.

Belge, mevcut düzene karşı bir ihtilal bildirisi niteliğindedir; çünkü İstanbul Hükümeti’nin otoritesini tanımamakta ve kurtuluşun ancak halkın kendi iradesiyle mümkün olacağını ilan etmektedir. Ayrıca, Mustafa Kemal Paşa’nın yetkisini kişisel bir rütbeden ziyade milletten ve millî cemiyetlerden alma arayışının bir sonucu olarak hukuki meşruiyet zeminine oturtulmuştur. Genelge, Erzurum ve Sivas Kongreleri’ne giden süreci resmen başlatmış ve Millî Mücadele’nin fikrî temellerini atmıştır.