Asal sayılar, 1'den büyük, sadece kendisine ve 1'e bölünebilen tam sayılardır. Asal olmayan 1'den büyük tam sayılara ise bileşik sayı denir. Örneğin, 17 sayısı bir asal sayıdır çünkü sadece 1 ve 17'ye tam bölünebilirken, 6 sayısı 2 ve 3'e de bölünebildiği için bileşik bir sayıdır. 0 ve 1 sayıları ne asal ne de bileşik olarak kabul edilir. En küçük asal sayı 2'dir ve aynı zamanda tek çift asal sayıdır. 5'ten büyük hiçbir asal sayı 5 ile bitmez.
Asal sayılar ve özellikleri ilk olarak Antik Yunan matematikçiler tarafından incelenmiştir. M.Ö. 500-300 yılları arasında Pisagor okulu matematikçileri asal sayıların temellerini keşfetmiştir. M.Ö. 300 civarında Euclid, "Elementler" adlı eserinde asal sayıların sonsuz sayıda olduğunu ispatlamış ve aritmetiğin temel teoremini ortaya koymuştur. Bu teorem, her tam sayının asal sayıların çarpımı olarak tek bir şekilde yazılabileceğini ifade eder. M.Ö. 200 yıllarında Eratosthenes, belirli bir sayıya kadar olan asal sayıları bulmak için "Eratosthenes Kalburu" olarak bilinen bir algoritma geliştirmiştir.
17. yüzyılda Pierre de Fermat, asal sayılarla ilgili önemli teoremler geliştirmiştir. Fermat'ın Küçük Teoremi'ne göre, eğer p bir asal sayı ise, herhangi bir a tam sayısı için ap≡a(mod p) ifadesi geçerlidir. Euler, Fermat'ın çalışmalarını geliştirerek Euler totient (phi) fonksiyonunu ϕ(n) oluşturmuştur. Bu fonksiyon, n≥1 için [1,n] aralığında n ile aralarında asal olan sayıların adedini verir. Euler Teoremi'ne göre, eğer n≥1 ve (a,n)=1 (a ve n aralarında asal) ise aϕ(n) ≡1(mod n) olur.
Asal sayıların dağılımı, yani tam sayılar arasında ne sıklıkta ortaya çıktıkları, sayılar teorisinin önemli bir araştırma konusudur. Tam sayılar büyüdükçe asal sayıların sıklığı azalır.
Carl Friedrich Gauss ve Adrien-Marie Legendre, 18. yüzyılın sonlarında, belirli bir n sayısından küçük asal sayıların sayısını (π( n ) ile gösterilir) tahmin etmek için bir formül önermişlerdir. Bu teorem,<span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:1em;vertical-align:-0.25em;"></span><span class="mord mathnormal" style="margin-right:0.03588em;">π</span><span class="mopen">(</span><span class="mord mathnormal">n</span><span class="mclose">)</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span><span class="mrel">∼</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span></span><span class="base"><span class="strut" style="height:1.2154em;vertical-align:-0.52em;"></span><span class="mord"></span><span class="mord"><span class="mopen nulldelimiter"></span><span class="mfrac"><span class="vlist-t vlist-t2"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.6954em;"><span style="top:-2.655em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mathnormal mtight" style="margin-right:0.01968em;">l</span><span class="mord mathnormal mtight">n</span><span class="mopen mtight">(</span><span class="mord mathnormal mtight">n</span><span class="mclose mtight">)</span></span></span></span><span style="top:-3.23em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="frac-line" style="border-bottom-width:0.04em;"></span></span><span style="top:-3.394em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mathnormal mtight">n</span></span></span></span></span><span class="vlist-s"></span></span><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.52em;"><span></span></span></span></span></span><span class="mclose nulldelimiter"></span></span></span></span></span>
şeklinde ifade edilir ve n sonsuza yaklaştıkça π(n)'in <span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:1.2154em;vertical-align:-0.52em;"></span><span class="mord"><span class="mopen nulldelimiter"></span><span class="mfrac"><span class="vlist-t vlist-t2"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.6954em;"><span style="top:-2.655em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mathnormal mtight" style="margin-right:0.01968em;">l</span><span class="mord mathnormal mtight">n</span><span class="mopen mtight">(</span><span class="mord mathnormal mtight">n</span><span class="mclose mtight">)</span></span></span></span><span style="top:-3.23em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="frac-line" style="border-bottom-width:0.04em;"></span></span><span style="top:-3.394em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mathnormal mtight">n</span></span></span></span></span><span class="vlist-s"></span></span><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.52em;"><span></span></span></span></span></span><span class="mclose nulldelimiter"></span></span></span></span></span>değerine yaklaştığını belirtir. Bu teorem, 1896 yılında Jacques Hadamard ve Charles de la Vallée Poussin tarafından bağımsız olarak kanıtlanmıştır.
19. yüzyılın ortalarında Bernhard Riemann, asal sayıların dağılımını daha derinlemesine incelemek için Riemann Zeta fonksiyonu hipotezini ortaya atmıştır. Riemann Zeta fonksiyonu, <span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:0.8889em;vertical-align:-0.1944em;"></span><span class="mord mathnormal">s</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span><span class="mrel"><span class="mrel"><span class="mord vbox"><span class="thinbox"><span class="rlap"><span class="strut" style="height:0.8889em;vertical-align:-0.1944em;"></span><span class="inner"><span class="mord"><span class="mrel"></span></span></span><span class="fix"></span></span></span></span></span><span class="mrel">=</span></span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span></span><span class="base"><span class="strut" style="height:0.6444em;"></span><span class="mord">1</span></span></span></span>olan tüm s karmaşık sayıları için <span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:1em;vertical-align:-0.25em;"></span><span class="mord mathnormal" style="margin-right:0.07378em;">ζ</span><span class="mopen">(</span><span class="mord mathnormal">s</span><span class="mclose">)</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span><span class="mrel">=</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span></span><span class="base"><span class="strut" style="height:2.9185em;vertical-align:-1.2671em;"></span><span class="mop op-limits"><span class="vlist-t vlist-t2"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:1.6514em;"><span style="top:-1.8829em;margin-left:0em;"><span class="pstrut" style="height:3.05em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mathnormal mtight">n</span><span class="mrel mtight">=</span><span class="mord mtight">1</span></span></span></span><span style="top:-3.05em;"><span class="pstrut" style="height:3.05em;"></span><span><span class="mop op-symbol large-op">∑</span></span></span><span style="top:-4.3em;margin-left:0em;"><span class="pstrut" style="height:3.05em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mtight">∞</span></span></span></span></span><span class="vlist-s"></span></span><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:1.2671em;"><span></span></span></span></span></span><span class="mspace" style="margin-right:0.1667em;"></span><span class="mord"><span class="mopen nulldelimiter"></span><span class="mfrac"><span class="vlist-t vlist-t2"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:1.3214em;"><span style="top:-2.314em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="mord"><span class="mord"><span class="mord mathnormal">n</span><span class="msupsub"><span class="vlist-t"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.5904em;"><span style="top:-2.989em;margin-right:0.05em;"><span class="pstrut" style="height:2.7em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mathnormal mtight">s</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span><span style="top:-3.23em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="frac-line" style="border-bottom-width:0.04em;"></span></span><span style="top:-3.677em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="mord"><span class="mord">1</span></span></span></span><span class="vlist-s"></span></span><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.686em;"><span></span></span></span></span></span><span class="mclose nulldelimiter"></span></span></span></span></span>olarak tanımlanır. Riemann hipotezi, <span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:1em;vertical-align:-0.25em;"></span><span class="mord mathnormal" style="margin-right:0.07378em;">ζ</span><span class="mopen">(</span><span class="mord mathnormal">s</span><span class="mclose">)</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span><span class="mrel">=</span><span class="mspace" style="margin-right:0.2778em;"></span></span><span class="base"><span class="strut" style="height:0.6444em;"></span><span class="mord">0</span></span></span></span> denkleminin tüm çözümlerinin (trivial olmayan sıfırlar) gerçel kısımlarının <span class="katex"><span class="katex-html" aria-hidden="true"><span class="base"><span class="strut" style="height:1.1901em;vertical-align:-0.345em;"></span><span class="mord"><span class="mopen nulldelimiter"></span><span class="mfrac"><span class="vlist-t vlist-t2"><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.8451em;"><span style="top:-2.655em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mtight">2</span></span></span></span><span style="top:-3.23em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="frac-line" style="border-bottom-width:0.04em;"></span></span><span style="top:-3.394em;"><span class="pstrut" style="height:3em;"></span><span class="sizing reset-size6 size3 mtight"><span class="mord mtight"><span class="mord mtight">1</span></span></span></span></span><span class="vlist-s"></span></span><span class="vlist-r"><span class="vlist" style="height:0.345em;"><span></span></span></span></span></span><span class="mclose nulldelimiter"></span></span></span></span></span> olduğunu öne sürer. Bu hipotez, asal sayıların dağılımı hakkında derin bilgiler içerir ancak henüz kanıtlanamamıştır.
Belirli formüllere veya özelliklere uyan bazı özel asal sayı türleri bulunmaktadır:
Bir tam sayının asal olup olmadığını belirlemek için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Küçük sayılar için deneme bölmesi yeterli olabilirken, büyük sayılar için daha gelişmiş algoritmalara ihtiyaç duyulur.
Asal sayılar, modern kriptografinin temel taşlarından biridir, özellikle açık anahtarlı şifreleme sistemlerinde. Bu sistemlerin güvenliği, genellikle çok büyük asal sayıların çarpımından oluşan bir sayıyı çarpanlarına ayırmanın zorluğuna dayanır.
Asal sayı üretimi için öncelikle rastgele bir sayı seçilir ve tek olması sağlanır. Daha sonra küçük asal sayılara bölünüp bölünmediği kontrol edilir ve ardından Miller-Rabin gibi olasılıklı asallık testleri uygulanır.
Asal sayıların tespiti ve özellikleri üzerine araştırmalar devam etmektedir. Yeni asal sayı bulma yöntemleri ve mevcut yöntemlerin iyileştirilmesi üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Mükemmel güvenli asal sayı dizileri gibi yeni kavramlar tanımlanmakta ve bunların şifreleme sistemlerindeki potansiyel kullanımları araştırılmaktadır.
Asal sayılarla ilgili hala çözülmemiş birçok problem bulunmaktadır:
Bu problemlerin çözümü, sayılar teorisinde ve matematiğin diğer dallarında önemli ilerlemelere yol açabilir.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Asal Sayılar" maddesi için tartışma başlatın
Tarihçe ve Temel Kavramlar
Asal Sayıların Dağılımı
Asal Sayı Teoremi
Riemann Zeta Fonksiyonu ve Riemann Hipotezi
Özel Asal Sayı Türleri
Asallık Testleri
Kriptolojide Kullanımı
Yeni Yöntemler ve Çözülmemiş Problemler
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.