Ciha Kalesi (Rize)

Ciha Kalesi, Rize ilinin Pazar ilçesinde, Şentepe Köyü sınırları içinde yer alan, Hemşin Vadisi’ne hâkim stratejik bir tepe üzerine inşa edilmiş çokgen planlı bir savunma yapısıdır. Yaklaşık 350 metre yüksekliğindeki zemine konumlandırılan kale, üç burç ve çevresini saran surlarla çevrilidir. İçinde tek nefli bir şapelin bulunduğu yapı, taş ve maden malzeme ile pişmiş topraktan elde edilen çeşitli eserler içermektedir. Kitabesiz olan bu yapı, mimari özellikleri dikkate alındığında Trabzon Rum İmparatorluğu dönemine tarihlenir ve Doğu Karadeniz’in önemli savunma noktalarından birini oluşturmaktadır.

Tarihsel Süreç

Ciha Kalesi’nin bulunduğu bölge, tarih boyunca stratejik önemi nedeniyle farklı medeniyetlerin ilgisini çekmiştir. Erken Tunç Çağı’ndan itibaren yerleşime açık olan bu alan, M.Ö. 8. yüzyılda Kimmerler ve ardından İskitler’in etkisi altına girmiştir. M.Ö. 7. yüzyılda Miletoslular, Karadeniz kıyılarında kurdukları koloniler kapsamında bu bölgede küçük bir liman geliştirmişler ve kalenin temelinin atıldığı düşünülmektedir. Rhizios adıyla anılan bölge, kısa bir süre Pers hâkimiyetine girerek Pont Satraplığı’na bağlanmış, ardından Pontos Devleti’nin denetimi altına geçmiştir. VI. Mithridates döneminde bölge, değerli maden yatakları ve stratejik konumu sayesinde güç kazanmış ve Roma İmparatorluğu’nun dikkatini çekmiştir. Roma ile Pontos arasındaki mücadeleler sonucunda bölge, M.S. 1. yüzyıldan itibaren Roma’nın sınırları içinde yer almış ve çeşitli kaleler inşa edilerek bölgenin güvenliği sağlanmıştır. 395 yılında Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasıyla Doğu Roma’nın sınır bölgesi haline gelen bölge, özellikle Perslerle süren çatışmalarda stratejik bir öneme sahip olmuştur.^【1】

7. yüzyılda İslamiyet’in hızlı yayılımıyla birlikte Arap kuvvetleri Karadeniz kıyılarına ulaşmış, 646 ve 737 yıllarında bölgeye egemen olmuşlardır. 1204 yılında IV. Haçlı Seferi sırasında Doğu Roma’nın başkenti Konstantinopolis Latinler tarafından ele geçirilmiş, ardından Komnenos ailesi tarafından Trabzon Rum Devleti kurulmuştur. Bu dönemde, özellikle III. Aleksios Komnenos’un yönetiminde, bölgedeki kaleler güçlendirilmiş ve imar faaliyetleri yoğunlaşmıştır. Osmanlı döneminde bölge kalıcı olarak hâkimiyet altına alınmış, XVI. yüzyılda Abaza ve Gürcü akınlarına karşı sahil kaleleri önem kazanmış ve II. Selim döneminde çeşitli önlemler alınmıştır. 20. yüzyılın başlarında Osmanlı-Rus savaşları sırasında kaleler restore edilmiş ve kullanılmış, 1916’da Rus işgaliyle bölge iki yıl boyunca kontrol altında tutulmuş, 1924 yılında Rize vilayet merkezi olmuştur. Bu tarihsel süreç, Ciha Kalesi’nin hem askeri hem de bölgesel önemdeki rolünü ortaya koymaktadır.^【2】

Konum ve Plan Özellikleri

Ciha Kalesi, Rize ilinin Pazar ilçesi sınırlarında, Şentepe Köyü yakınlarında, Hemşin Vadisi’ni ve çevresini gözetleyen stratejik bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Kale, yaklaşık 350 metre yüksekliğinde bir zirvede yer almakta olup, bölgenin doğal savunma hattının bir parçası olarak konumlandırılmıştır. Kalenin kuzeydoğusunda bir giriş kapısı bulunmakta, girişin iki yanında ise yarım daire planlı burçlar yer almaktadır. Güneyde ise dikdörtgen planlı bir burç, kalenin savunma sistemini güçlendirmektedir. Sur duvarları, tepe etrafını çevreleyecek şekilde konumlandırılmış olup, yüksekliği değişkenlik göstermektedir. Güney bölümdeki duvarlar orijinal yüksekliğe en yakın durumda olan kısımlardır ve yaklaşık 7.90 metreye ulaşmaktadır.^【3】 Kalenin planında, burçlar ve surlar arasında gözetleme ve savunma amaçlı küçük açıklıklar yer almaktadır; bu açıklıklar daire, kare veya dikdörtgen biçiminde olup işlevleri farklılık göstermektedir.

Kalenin iç alanı yaklaşık 640 m²’lik bir yüzey kaplamaktadır ve eğimli araziye uygun olarak düzensiz çokgen bir plan sergilemektedir.^【4】 Giriş kapısının batı tarafında ve surlarla ilişkili bazı mimari yapılar tespit edilmiştir; bunlar muhtemelen ahşap düzenlemeler için taşıyıcı görev görmüştür. Kuzey ve güney burçlarda bulunan mazgal pencereler, kalenin hem içini aydınlatmak hem de savunma amaçlı kullanılmak üzere konumlandırılmıştır. Güneydeki burcun üst kısmı ahşap kirişler aracılığıyla bir kat düzenlemesine sahiptir ve bu yapı, burcun kule işlevini desteklemektedir. Bu düzenlemeler, kalenin stratejik konumu ve eğimli araziye uygun savunma planını göstermektedir.

Mimari Özellikler

Ciha Kalesi, dönemin askeri ve savunma mimarisine özgü öğeleri bir araya getiren bir yapıdır. Kale, dikdörtgen planlı dış duvarlar ve bunları destekleyen köşelerde konumlanmış burçlar ile çevrilidir. Duvarlar, hem savunma hem de yapısal dayanıklılık amacıyla farklı kalınlıklarda inşa edilmiş, yüksekliği ve genişliğiyle düşman saldırılarına karşı direnç sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Kalede gözlem ve savunma amaçlı olarak yerleştirilmiş siperler, gözetleme kuleleri ve geçitler bulunur. Ayrıca iç avluda, yapının günlük kullanım ve lojistik ihtiyaçlarını karşılamak üzere düzenlenmiş alanlar ve koridorlar yer almakta, bu alanlar dış savunma ile uyumlu biçimde planlanmıştır. Bu bütünsel yaklaşım, hem askeri işlevselliği hem de dönemin mimari anlayışını yansıtmaktadır.

Şapel ve İç Yapılar

Ciha Kalesi içerisinde yer alan şapel, yapının dini ve ritüel ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlanmıştır. Dikdörtgen planlı bir mekân olan şapel, sade bir iç düzenlemeye sahip olup, doğal ışığın girişini sağlayan dar pencere açıklıkları ile aydınlatılmıştır. Duvarlar, yapının genel taş örgü sistemine uygun olarak örülmüş, iç mekânda basit bir altar ve ibadet alanı oluşturulmuştur. Şapel, hem askerlerin hem de kalede yaşayan kişilerin günlük dini uygulamalarını gerçekleştirebilecekleri bir alan olarak işlev görmüştür.

Kale içinde şapelin yanı sıra çeşitli iç yapılar, yaşam ve lojistik ihtiyaçları karşılayacak şekilde düzenlenmiştir. Bu yapılar arasında askerlerin konakladığı odalar, depo alanları, su temini için sarnıçlar ve geçiş koridorları yer alır. Odalar, savunma ile uyumlu olarak planlanmış, dar geçitlerle birbirine bağlanmış ve ihtiyaç duyulan alanlara kolay erişim sağlanacak şekilde konumlandırılmıştır. Bu iç düzenlemeler, kalenin hem stratejik hem de günlük kullanım açısından işlevselliğini artıran bir mimari anlayışın göstergesidir.

Malzeme ve İnşa Tekniği

Ciha Kalesi, inşa edilirken ağırlıklı olarak yerel taş malzemesi kullanılarak oluşturulmuştur. Duvarlarda iri blok taşlar düzenli bir şekilde istiflenmiş, yapının dayanıklılığı ve uzun ömürlü olması hedeflenmiştir. Taşların birbirine tutturulmasında bağlayıcı olarak geleneksel harç kullanılmış ve özellikle dış cephelerde hava koşullarına karşı direnç artırılmıştır. Yapının bazı bölümlerinde, taşın yanı sıra ahşap kiriş ve döşemeler de kullanılmış, bu sayede katlar arası bağlantı ve destek sağlanmıştır.

İnşa tekniği, kalenin hem savunma hem de işlevsel kullanım gereksinimlerini karşılayacak şekilde planlanmıştır. Duvar kalınlıkları stratejik öneme sahip noktalar için artırılmış, köşelerde ve girişlerde ek güçlendirmeler uygulanmıştır. Sarnıçlar ve depo alanları gibi yapılar, su ve erzak ihtiyacını karşılayacak şekilde planlanmış, taş ve harç kombinasyonu ile su sızdırmazlığı sağlanmıştır. Bu teknik yaklaşım, kalenin dayanıklılığını ve uzun vadeli kullanımını mümkün kılmıştır.

Buluntular

Ciha Kalesi kazılarında, yapının kullanım dönemine ışık tutan çeşitli arkeolojik buluntular elde edilmiştir. Bu buluntular arasında günlük yaşamda kullanılan seramik parçaları, demir ve bronzdan yapılmış aletler ile küçük metal objeler yer almaktadır. Ayrıca kalenin farklı alanlarında bulunan çanak-çömlek ve kapak parçaları, hem yapının işlevini hem de dönemin yerleşim ve depolama alışkanlıklarını anlamaya yardımcı olmaktadır. Buluntular, kalenin hem askeri hem de sivil amaçlarla kullanıldığını göstermekte ve yapının tarihsel bağlamını güçlendirmektedir.^【5】

Koruma ve Restorasyon Durumu

Ciha Kalesi, tarihsel ve kültürel değerini korumak amacıyla farklı dönemlerde çeşitli restorasyon çalışmalarıyla karşılaşmıştır. Kale, doğal erozyon, iklim koşulları ve insan kaynaklı etkiler nedeniyle yapısal bütünlüğünü kısmen yitirmiştir. Restorasyon faaliyetleri genellikle kalenin özgün mimari formunu korumayı ve mevcut yapıyı stabilize etmeyi hedeflemiştir. Bu kapsamda duvarlar güçlendirilmiş, bazı yıkılmış bölümler orijinal malzemelerle tamamlanmış ve çatılar yeniden onarılmıştır.

Ayrıca, koruma çalışmalarında kalenin çevresel faktörlere karşı dayanıklılığını artırmak için drenaj sistemleri ve su tahliye kanalları da iyileştirilmiştir. Restorasyon süreci boyunca, kalenin tarihi dokusuna zarar vermemek amacıyla bilimsel ve arkeolojik veriler dikkate alınmış, her müdahale titizlikle belgelenmiştir. Bu çalışmalar, kalenin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi ve ziyaretçiler için güvenli bir şekilde erişilebilir olmasını sağlamaktadır.