Çocuğun Üstün Yararı İlkesi

Çocuğun üstün yararı ilkesi, ulusal ve uluslararası hukuk sistemlerinde çocuk haklarının korunması ve yaşama geçirilmesinde temel alınan; çocukları ilgilendiren her türlü işlem ve kararda öncelikli olarak gözetilmesi gereken bir rehber ilkedir. Kavram; çocuğun fiziksel, zihinsel, duygusal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması ve korunması amacını taşımaktadır. Çocuğun üstün yararı; somut olayın özellikleri, çocuğun yaşı, olgunluk seviyesi, geçmişi ve içinde bulunduğu çevresel koşullara göre değişkenlik gösterdiğinden, hukuk doktrininde ve mevzuatta kesin ve sınırlayıcı bir tanımı yapılmamıştır. Bu durum, ilkenin her çocuğun özel durumuna göre yorumlanabilmesi için bir esneklik aracı olarak kabul edilmiştir.^【1】

İlke, çocuğun kısa vadeli çıkarlarından ziyade, uzun vadeli ve gelecekteki toplumsal konumu içindeki yararını ifade eder. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (ÇHS) başta olmak üzere uluslararası metinlerde; yasa koyucular, yargı organları, idari makamlar ve sosyal yardım kuruluşları için bağlayıcı bir şemsiye ilke niteliğindedir.

Çocukların hukuki bakımdan özel bir koruma altına alınması fikri, ilk olarak 1924 tarihli Cenevre Çocuk Hakları Bildirisi ile ortaya çıkmış, bu metinde kavramsal olarak yer almasa da anlamsal olarak ilkeye işaret edilmiştir. Kavramın açıkça kullanılması ise 1959 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirgesi ile gerçekleşmiştir. 1959 Bildirgesi’nde çocuğun yararının, çıkarılacak yasalarda en önemli düşünce olması gerektiği belirtilmiştir. Bu ifade, çocuğun menfaatinin diğer menfaatlerle çatışması durumunda mutlak bir üstünlüğe sahip olduğu fikrini yansıtmaktadır.

İlkenin en kapsamlı düzenlemesi, 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde yer almaktadır. Sözleşme’nin 3. maddesi; kamusal ya da özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idari makamlar veya yasama organları tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerde çocuğun yararının birincil düşünce olduğunu hükme bağlamıştır. Birincil düşünce ifadesi, çocuğun menfaatinin diğer mülahazalarla aynı düzeyde değerlendirilemeyeceğini, ancak mutlak bir üstünlükten ziyade diğer menfaatlerin de dikkate alınarak bir dengeleme yapılmasını gerektirdiğini gösterir. Sözleşmenin kabulüyle birlikte ilke, sadece aile hukuku alanında değil, kamu hukuku ve uluslararası insan hakları hukuku alanlarına da genişlemiştir.

^{Çocuğun Üstün Yararını Temsil Eden Görsel (yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi’nin 2013 yılında yayımladığı 14 No’lu Genel Yorum kararına göre, çocuğun üstün yararı ilkesi üç temel işleve sahiptir:

Farklı menfaatlerin çatıştığı durumlarda, çocuğun yararının öncelikle dikkate alınması ve değerlendirilmesi bir haktır. Bu hak, çocuk hakkında alınacak kararlarda çocuğun menfaatinin birincil mülahaza olarak ele alınmasını garanti eder.

Bir hukuki hükmün birden fazla yoruma açık olduğu durumlarda, çocuğun üstün yararına en etkin şekilde hizmet eden yorumun tercih edilmesi gerekliliğini ifade eder.

Çocukları etkileyecek bir karar verileceği zaman, karar alma sürecinin, kararın çocuk üzerindeki olası etkilerine ilişkin bir değerlendirmeyi içermesi zorunluluğudur. Karar vericiler, ulaşılan sonucun çocuğun yararına nasıl hizmet ettiğini ve hangi kriterlerin kullanıldığını gerekçeli olarak açıklamakla yükümlüdür.

Türk hukukunda çocuğun üstün yararı ilkesi; Anayasa, Türk Medeni Kanunu ve Çocuk Koruma Kanunu başta olmak üzere çeşitli mevzuatlarda yer almaktadır. Anayasa’nın 41. maddesi, devletin çocukların korunması için gerekli tedbirleri almasını öngörerek ilkeye anayasal bir zemin hazırlar. Türk Medeni Kanunu ve Çocuk Koruma Kanunu, çocuğun üstün yararını gözetmeye yönelik birçok paralel düzenleme içermektedir.

Uygulamada ve mevzuatta ilkeyi ifade etmek için çocuğun üstün yararı, çocuğun yüksek yararı, çocuğun menfaati ve küçüğün menfaati gibi farklı kavramlar kullanılmaktadır. Anayasa Mahkemesi de kararlarında bu kavramların tamamını kullanmakta olup, kavramsal tercihte tek bir yaklaşım bulunmamaktadır. Ancak tüm bu kavramların ortak amacı, çocuk odaklı bir karar verme sürecinin işletilmesidir.

Velayet düzenlemelerinde temel ilke çocuğun üstün yararıdır. Boşanma veya ayrılık durumunda velayetin kime verileceği belirlenirken, ebeveynlerin isteklerinden ziyade çocuğun bedensel, zihinsel ve ruhsal gelişimi esas alınır. Çocuğun idrak çağında olması durumunda görüşünün alınması ilkenin bir gereğidir. Ancak çocuğun görüşü kendi yararına aykırı ise, hakim çocuğun üstün yararı doğrultusunda görüşün aksine de karar verebilir.

Çocuğun insan hakları; ebeveynlerin hakları veya kamusal menfaatlerle çatıştığında, çocuğun üstün yararı ilkesi bir dengeleme aracı olarak işlev görür. Anayasa Mahkemesi, bu tür çatışmalarda yarışan menfaatler arasında adil bir denge kurulması gerektiğini belirtmekle birlikte, çocuğun menfaatlerine öncelikli ve ağırlıklı bir yer atfetmektedir.

Biyolojik ailesi yanında bakımı sağlanamayan çocuklar için devlet, koruyucu aile gibi alternatif bakım modellerini bu ilke çerçevesinde uygular. Kurum bakımı son çare olarak görülürken, çocuğun bir aile ortamında yetişmesi öncelikli hedeftir. Yerleştirilecek bakım modelinin tespiti, çocuğun ihtiyaçları dikkate alınarak yapılan bir üstün yarar incelemesi sonucunda belirlenir.

Çocuğun üstün yararının tespiti, her somut olayın kendine özgü koşulları içinde değerlendirilir. Bu süreçte şu unsurlar dikkate alınır:

• Çocuğun yaşı, cinsiyeti, olgunluk seviyesi ve özel ihtiyaçları.
• Çocuğun görüş ve düşünceleri.
• Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanlardan alınan bilimsel görüşler ve raporlar.
• Ebeveynlerin çocukla ilişkisi ve bakım kapasitesi.

Karar verici makamlar, uzman görüşlerine başvurmalı ve verdikleri kararlarda çocuğun menfaatinin nasıl gözetildiğini ayrıntılı gerekçelerle ortaya koymalıdır. İlkenin uygulanması, yargılamanın makul sürede tamamlanmasını ve çocuk odaklı bir sürecin yürütülmesini de kapsamaktadır.