Doğu Ege Adalarının Gayri Askeri Statüsü

Doğu Ege adalarının gayri askerî statüsü, Ege Denizi'nin doğusundaki bazı adalarda tahkimat yapılmasını, askerî üs kurulmasını ve silahlı kuvvet bulundurulmasını sınırlayan uluslararası hukuk rejimidir. Rejim, 13 Şubat 1914 tarihli Altı Devlet Kararı, 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması ile aynı gün imzalanan ve Antlaşma'nın 23. maddesiyle bağlantılı Boğazlar Sözleşmesi ile 10 Şubat 1947 tarihli Paris Barış Antlaşması'yla kurulmuştur. Yunanistan, 1960'lı yıllardan itibaren adalarda askerî varlık oluşturmuş ve bunu meşru savunma hakkına dayandırmıştır; Türkiye ise antlaşma yükümlülüklerinin yürürlükte olduğunu savunmakta ve meseleyi Birleşmiş Milletler nezdinde kayda geçirmektedir.^【1】

Rejim, iki ayrı ada grubu üzerinde iki ayrı hukuki temele dayanılarak kurulmuştur. Birinci grup, 1923 Lozan Barış Antlaşması uyarınca gayri askerî statüde kalmak koşuluyla Yunanistan egemenliğinde bulunan dokuz Doğu Ege adasıdır: Taşoz, Semadirek, Limni, Bozbaba, Midilli, Sakız, İpsara, Sisam ve Ahikerya. Türk doktrininde bu dokuz ada, coğrafi konumlarına göre iki alt gruba ayrılarak anılır: Boğazlar'ın girişinde yer alan Taşoz, Semadirek, Limni ve Bozbaba "Boğazönü Adaları", Anadolu'nun batı kıyısı açıklarındaki Midilli, Sakız, İpsara, Sisam ve Ahikerya ise "Saruhan Adaları" olarak adlandırılır.^【2】

İkinci grup, 1947 Paris Barış Antlaşması’nın 14. maddesi uyarınca İtalya’dan Yunanistan’a devredilen ve silahsızlandırılmış olarak kalması öngörülen Oniki adalardır. Adlandırmanın aksine bu grupta on dört ada bulunur: Batnoz, Lipsi, İleriye, Kelemez, İstanköy, İncirli, İstanbulya, İleki, Herke, Kerpe, Çoban, Sömbeki, Rodos ve Meis. Türkçe kaynaklarda bu grup için "Menteşe Adaları" adlandırması da kullanılır.^【3】

İtalya, Trablusgarp Savaşı sırasında Oniki Adalar’ı işgal etmiştir. 1912 Uşi Antlaşması’nın 2. maddesi, İtalyan kuvvetlerinin işgal ettikleri Ege adalarından çekilmesini öngörmüş; ancak bu çekilme gerçekleşmemiştir. Türkiye, adalar üzerindeki hak ve iddialarından İtalya lehine 1923 Lozan Barış Antlaşması’nın 15. maddesiyle resmen vazgeçmiş, İtalya ise adaları 1947 Paris Barış Antlaşması’yla Yunanistan’a devretmiştir.^【4】 Adaların Türkçe adlarının Yunanca karşılıkları şöyledir:^【5】

Adaların gayri askerî statüye tabi tutulmasının temel gerekçesi Anadolu kıyılarına olan yakınlıklarıdır. Anadolu Ajansı derlemesine göre Sisam Anadolu kıyısına 3, Midilli 10, Sakız 9, İstanköy 3, Sömbeki 5 kilometre uzaklıktadır. Akdeniz'de bulunan Meis ise Antalya'nın Kaş ilçesine yaklaşık 2,1 kilometre, Yunan ana karasına 582 kilometre mesafededir ve yüzölçümü 10 yaklaşık kilometrekaredir.^【6】

Birinci Balkan Savaşı'nı sona erdiren 1913 Londra Antlaşması, Ege adalarının geleceğine karar verme yetkisini Avusturya-Macaristan, İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya ve Almanya'ya bırakmıştır. Altı Devlet'in 13 Şubat 1914'te aldığı ve Türk ve Yunan hükûmetlerine bildirdiği kararda adaların Yunan egemenliğine geçeceği ifade edilmiş; Yunanistan'ın adalarda tahkimat yapmaması ve adaları bahrî veya askerî amaçla kullanmaması konusunda Altı Devlet'e ve Türkiye'ye yeterli güvence vermesi kararlaştırılmıştır.^【7】

Lozan Barış Antlaşması'nın 12. maddesi, İmroz, Bozcaada ve Tavşan Adaları dışındaki Doğu Akdeniz adaları üzerindeki Yunan hâkimiyetini teyit etmiştir. Madde, 17/30 Mayıs 1913 tarihli Londra ve 1/14 Teşrinisani 1913 tarihli Atina muahedenameleri uyarınca 13 Şubat 1914 tarihli Londra Konferansı'nda alınan kararı esas alır; metinde Limni, Semendirek, Midilli, Sakız, Sisam ve Nikarya adaları ismen sayılmıştır. Maddenin son cümlesi, Asya sahilinden üç milden az mesafede bulunan adaların, Antlaşma'da aksine açık hüküm bulunmadıkça Türkiye hâkimiyetinde kalacağını düzenler.^【8】

Silahsızlandırma yükümlülüğü 13. maddede düzenlenmiştir. Madde, barışın korunması amacıyla üç yükümlülük getirir: Midilli, Sakız, Sisam ve Nikarya adalarında hiçbir deniz üssü ve tahkimat kurulmayacak; Yunan askerî tayyarelerinin Anadolu sahili üzerinde uçması menedilecek, buna mukabil Türkiye Hükûmeti de kendi askerî tayyarelerinin söz konusu adalar üzerinde uçmasını menedecektir.^【9】

Antlaşma'nın 15. maddesiyle Türkiye, o tarihte İtalyan işgali altında bulunan on üç ada ile bunlara bağlı adacıklar ve Meis üzerindeki bütün hak ve iddialarından İtalya lehine feragat etmiş; 16. maddeyle de Antlaşma'da belirtilen sınırlar dışında kalan topraklar ile hâkimiyeti tanınmış adalar dışındaki adalar üzerindeki haklarından vazgeçmiştir.^【10】

Lozan Barış Antlaşması’nın eki niteliğindeki Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlardan geçiş serbestisini güvence altına almak amacıyla Boğazlar bölgesinde ayrı bir gayri askerî rejim kurmuştur. Sözleşme’nin 4. maddesi, askerden arındırılacak yerler arasında Semadirek, Limni, İmroz, Bozcaada ve Tavşan adalarını da saymaktadır.

Sözleşme’nin 6. maddesine göre gayri askerî bölgeler ve adalarda istihkâm, sürekli topçu tesisi, askerî havacılık tesisi ve deniz üssü bulundurulamaz. Asayiş için gerekli polis ve jandarma dışında silahlı kuvvet konuşlandırılamaz; bu birliklerin silahları da maddede belirtilen hafif silahlarla sınırlandırılmıştır. Gayri askerî bölgelerin ve adaların karasularında, denizaltılar dışında su altı savaş araçlarının bulundurulması da yasaklanmıştır.^【11】

Bununla birlikte madde, Türkiye’ye Türk egemenliğindeki gayri askerî bölgelerden, adalardan ve bunların karasularından silahlı kuvvetlerini geçirme; Türk donanmasına ise bu sularda demirleme hakkı tanımıştır. Yunan donanmasının Yunan egemenliğindeki gayri askerî adaların karasularını ziyaret etmesine de bu suların Türkiye’ye karşı harekât üssü veya kuvvet yığınak alanı olarak kullanılmaması koşuluyla izin verilmiştir.^【12】

20 Temmuz 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türk Boğazlarından geçiş rejimini yeniden düzenlemiştir. Sözleşme'ye ekli Protokol'ün 1. maddesi, Türkiye'nin başlangıç bölümünde tanımlanan Boğazlar bölgesini derhâl yeniden askerleştirebileceğini öngörür; başlangıç bölümünde ise 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi'nin işbu Sözleşme ile yerine geçmesinin kararlaştırıldığı ifade edilmiştir.^【13】

Türk doktrinindeki değerlendirmeye göre başlangıçtaki "Boğazlar" ifadesi Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve Karadeniz Boğazı'nı kapsar; dolayısıyla kaldırılan sınırlama Türkiye'nin ülkesel egemenliğine ilişkindir ve Yunanistan egemenliğindeki Boğazönü Adaları bakımından statü devam etmektedir. Yunanistan ise aynı başlangıç ifadesinden, Sözleşme'nin Limni ve Semadirek'e ilişkin yükümlülükleri de sona erdirdiği sonucunu çıkarmaktadır; tarafların bu konudaki tezleri aşağıda ayrıca ele alınmıştır.^【14】

10 Şubat 1947'de Müttefik devletlerle İtalya arasında imzalanan Paris Barış Antlaşması'nın 14. maddesinin birinci fıkrası, İtalya'nın Oniki Ada üzerindeki tam egemenliğini Yunanistan'a devrettiğini düzenler ve adaları ismen sayar. İkinci fıkra, bu adaların silahsızlandırılmış olacağını ve öyle kalacağını öngörür.^【15】

Antlaşma'nın XIII numaralı ekinin D kısmı, gayri askerî statünün antlaşma düzeyindeki en ayrıntılı tanımını içerir: ülke üzerinde ve ilgili karasularında bütün deniz, kara ve hava tesisleri, istihkâmlar, yapay engeller ve silahlar ile kara, deniz veya hava birliklerinin üs kullanımı, sürekli veya geçici konuşlanması, her türlü askerî eğitim ve savaş malzemesi üretimi yasaktır; yasak, sınırlı sayıda iç güvenlik personelini ve bunların eğitimini kapsamaz.^【16】

Türk doktrininde antlaşmalardaki demilitarized teriminin karşılığı olarak "gayri askerî statü", "askerden arındırılmış statü", "silahsızlandırılmış statü" ve "askersizleştirilmiş statü" ifadeleri kullanılmaktadır. Yüksel ve Singil, "silahsızlandırılmış statü" ifadesinin dar kaldığını ve silahsız araçları kapsam dışında bırakan yorumlara yol açabileceğini belirterek "gayri askerî statü" kavramını tercih etmektedir.^【17】

^{Doğu Ege Adalarının Silahlandırılmasına İlişkin Değerlendirmeler (}Anadolu Ajansı⁾

Yunanistan, 1960'lı yıllardan itibaren adalarda askerî varlık oluşturmaya başlamıştır. Türkiye'nin BM'ye sunduğu 13 Temmuz 2021 tarihli mektuba göre bu süreç birlik yığınağı, kalıcı askerî tesis kurulması ve adalarda çeşitli askerî faaliyetler yürütülmesi biçiminde, tek taraflı ve birikimli olarak ilerlemiş; Yunanistan 1975'e kadar ilgili olguları reddetmiş, sonrasında ise yükümlülüklerini yerine getirmediğini kabul etmekle birlikte bunu gerekçelendirme yoluna gitmiştir.^【18】

Anadolu Ajansı'nın 2022 tarihli derlemesine göre Lozan kapsamındaki dokuz adadan yedisinde — Semadirek, Limni, Midilli, Sisam, Sakız, İpsara ve Ahikerya — ile Paris kapsamındaki on dört adadan dokuzunda — Batnoz, İleriye, Kelemez, İstanköy, İleki, Kerpe, Sömbeki, Rodos ve Meis — askerî unsur bulunduğu bildirilmekte, toplam on altı ada bu kapsamda anılmaktadır.^【19】

Uyuşmazlık, 2021–2022 döneminde taraflarca BM Genel Sekreteri'ne hitaben yazılan ve Genel Kurul ile Güvenlik Konseyi belgesi olarak yayımlanan bir mektup teatisiyle belgelenmiştir.^【20】

Daimi Temsilci Feridun H. Sinirlioğlu imzalı mektup, egemenliği Yunanistan'a devredilen adaların bu devrin silahsızlandırılmış kalma koşuluna bağlandığını hatırlatır. Mektubun hukuki çekirdeği şudur: adalar üzerindeki egemenliği kendisine tanıyan antlaşmaların temel hükümlerini ihlal eden Yunanistan, aynı antlaşmalardan doğan tapusuna, deniz sınırı sınırlandırması dâhil olmak üzere dayanamaz; yükümlülüklerini yerine getirmeyen bir devletin aynı antlaşmalardan doğan haklarını koruduğu kabul edilemez.^【21】

Yunanistan’ın 27 Temmuz 2021 tarihli cevabı, egemenliğin Lozan ve Paris antlaşmalarıyla kesin ve koşulsuz biçimde devredildiğini savunarak Türk tezini reddetmiştir. Mektuba göre Lozan Antlaşması’nın 13. maddesi genel bir silahsızlandırma rejimi değil, yalnızca Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya’ya ilişkin belirli askerî sınırlamalar getirmektedir. Yunanistan ayrıca Montrö Sözleşmesi’nin Limni ve Semadirek’in önceki statüsünü sona erdirdiğini, Türkiye’nin taraf olmadığı 1947 Paris Antlaşması’na dayanamayacağını ve adaların deniz alanlarına sahip olmasının gayri askerî statü tartışmasından bağımsız olduğunu ileri sürmüştür. Mektup, Türkiye’nin askerî faaliyetlerine karşı Yunanistan’ın BM Şartı’nın 51. maddesindeki meşru savunma hakkına dayanarak gerekli önlemleri alabileceği görüşüyle sonuçlanmıştır.^【22】

Türkiye’nin 30 Eylül 2021 tarihli mektubu, Yunanistan’ın cevabındaki görüşleri altı hukukî başlık altında reddetmiştir. Türkiye, Lozan Antlaşması’nın 12. maddesinin 1914 kararına yaptığı gönderme nedeniyle egemenlik devri ile gayri askerî statü arasında bağlantı bulunduğunu; Montrö Sözleşmesi’nin yalnızca Türk Boğazları için yeni bir rejim kurduğunu ve Yunanistan’ın yükümlülüklerini sona erdirmediğini savunmuştur. Mektup ayrıca 1947 Paris Antlaşması’nın nesnel bir rejim meydana getirdiğini, Türkiye’nin antlaşmaya taraf olmasa da ilgili devlet sıfatıyla hükümlere uyulmasını talep edebileceğini ve ihlal hâlindeki Yunanistan’ın antlaşmalardan kaynaklandığını ileri sürdüğü hakları Türkiye’ye karşı kullanamayacağını belirtmiştir.^【23】

Daimi Temsilci Büyükelçi Maria Theofili imzalı cevap mektubu, Türk tezlerini bütünüyle reddeder. Mektupta öne çıkan başlıklar şunlardır:^【24】

Yunanistan'a göre Lozan ve Paris antlaşmalarının başlıca amacı ilgili devletlere kalıcı sınırlar ve ülkesel tapu tesis etmekti ve bu, başka yükümlülüklere bağlanmış değildir. Mektup, sınır kuran antlaşmalarda esasın istikrar ve kesinlik olduğu görüşünü Uluslararası Adalet Divanı'nın Preah Vihear Tapınağı (1962) ve Libya–Çad (1994) kararlarına dayandırır.^【25】

İkinci olarak deniz yetki alanlarına ilişkin hak, ülkesel egemenliğe içkin olduğunu: adaların tamamı BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin 121(2). maddesi uyarınca karasularına, münhasır ekonomik bölgeye ve kıta sahanlığına sahip olduğunu iddia eder. Egemenlik hukuken tartışmasız olduğuna göre bu hakların silahsızlandırma meselesiyle bağlantısı yoktur.^【26】

Üçüncü olarak 1936 Montrö Sözleşmesi, 1923 Boğazlar Sözleşmesi'ni ve onun Limni ile Semadirek'e ilişkin hükümlerini sona erdirmiştir.^【27】

Dördüncü olarak 1947 Paris Antlaşması bir silahsızlandırma rejimi kurmamıştır; 14. maddedeki silahsızlandırma hükmü ayrı ve tali bir hükümdür ve 1856 Åland Sözleşmesi'yle kıyaslanamaz. Antlaşma hükümleri başkaları arasında kararlaştırılmıştır ve tarafı olmayan Türkiye bunlara dayanamaz.^【28】

Mektup, Türkiye'nin askerî kapasitesine ve 8 Haziran 1995 tarihli TBMM kararına ilişkin karşı iddialarla sürer ve iki ülke arasında halen mevcut tek farklılığın kıta sahanlığı ile münhasır ekonomik bölgelerin sınırlandırılması olduğu görüşüyle sonuçlanır.^【29】

Türkiye'nin cevap mektubu, Yunan tezlerinden beşini ayrı ayrı ele alır.^【30】 Antlaşmaların amacı konusunda mektup, her iki antlaşmanın başlık ve başlangıç bölümlerinin genel amacın savaş hâlini sona erdirmek ve barışı yeniden kurmak olduğunu gösterdiğini; silahsızlandırmanın da bu amaca hizmet eden esaslı konular arasında yer aldığını belirtir.^【31】

Sınırların istikrarı ilkesi konusunda Türkiye, Yunanistan'ın dayandığı içtihadın ikili sınır antlaşmalarına özgü olduğunu; asıl ilkenin, antlaşmayla kurulan ülkesel rejimin antlaşmanın kendisinden bağımsız bir kalıcılık kazanması olduğunu ve bu kalıcılığı rejimin bütününün kazandığını savunur. Buna göre devir, adaların silahsızlandırılması biçimindeki temel bir sınırlamaya bağlanmıştır ve silahsızlandırılmış statü, devirle aynı kalıcılığa sahiptir.^【32】

Montrö konusunda mektup çok katmanlı bir cevap verir: Limni ve Semadirek'in statüsü 1914 kararıyla kurulmuş, Lozan md. 12 ve Boğazlar Sözleşmesi md. 4(3) ile teyit edilmiştir; Montrö'ye ekli Protokol'ün 1. maddesi yeniden askerleştirmenin coğrafi kapsamını yalnızca Türk Boğazları olarak belirler ve başka hiçbir devlet veya alan hakkında hüküm içermez; konferans arifesinde Yunan heyetinden Mavroudis, Montrö'nün Doğu Ege adaları için benzer bir statü aramayacağını kamuoyu önünde ifade etmiştir. Mektup ayrıca devlet uygulamasına işaret eder: Yunanistan Limni'yi 1960'lara kadar silahlandırmamış, sonraki protestolara karşı verdiği resmî izahlarla yükümlülüklerin varlığını bizzat teyit etmiştir.^【33】

Paris Antlaşması konusunda Türkiye, antlaşmanın uluslararası hukukta "nesnel rejim" kuran antlaşmaların başlıca örneği olduğunu; 1856 Åland Sözleşmesi ve Milletler Cemiyeti'nin Åland kararı ışığında, bu tür rejimlerde antlaşmaya taraf olmayan ilgili devletlerin de hükümlere uyulmasını talep edebileceğini savunur. Md. 89'un ise yalnızca başlangıçta adı geçip henüz taraf olmamış devletlere ilişkin olduğunu, Türkiye bakımından etkisi bulunmadığını belirtir.^【34】

Mektup, ihlallerin adalar üzerindeki egemenliği düzenleyen hukuki rejimi etkilediği ve Türkiye'nin doğrudan zarar gören devlet sıfatıyla Yunan egemenlik tapusunun ve buna bağlı deniz haklarının kendisine karşı ileri sürülebilirliğini sorgulama hakkı olduğu tespitiyle sürer; Ege uyuşmazlıklarının BM Şartı'nın 33. maddesindeki yollarla çözümüne bağlılık ifadesiyle sona erer.^【35】

Mektup teatisi, tarafların aynı hukuki malzemeye zıt anlamlar yüklediği üç noktayı görünür kılmaktadır. Birincisi, her iki taraf da Uluslararası Adalet Divanı'nın Preah Vihear (1962) ve Libya–Çad (1994) kararlarına dayanmakta; Yunanistan bu içtihattan sınırların kesinliğinin silahsızlandırmadan bağımsız olduğu, Türkiye ise kalıcılığın ülkesel rejimin bütününe ait olduğu sonucunu çıkarmaktadır. Üçüncüsü, Lozan md. 13'ün uçuş yasağı hükmü iki tarafça da kullanılmaktadır. Maddenin Düstur'daki metni bu karşılıklılığı doğrulamaktadır.^【36】

Kardak meselesi, adaların gayri askerî statüsünden farklı olarak bir egemenlik uyuşmazlığıdır. Uyuşmazlıkta başvurulan 1932 tarihli Türk–İtalyan belgelerinin hukukî statüleri birbirinden ayrılmaktadır. Meis ve çevresindeki bazı ada ve adacıkların aidiyeti ile karasuları sınırını düzenleyen 4 Ocak 1932 tarihli Türk–İtalyan Sözleşmesi’nin onay belgeleri 25 Nisan 1933’te teati edilmiş ve sözleşme Milletler Cemiyeti’ne tescil edilmiştir. Kardak kayalıklarına değinen belge ise 28 Aralık 1932 tarihli teknik zabıt/protokoldür. Türkiye, bu ikinci belgenin gerekli hukukî işlemleri tamamlanmadığı ve Milletler Cemiyeti’ne tescil edilmediği için bağlayıcı olmadığını savunurken Yunanistan, belgenin 4 Ocak Sözleşmesi’ni tamamlayan geçerli bir düzenleme olduğunu ileri sürmektedir.^【37】

^{Meis Adası’nın Konumu ve Benzer Deniz Yetki Alanı Uyuşmazlıkları (}Anadolu Ajansı⁾

Adaların deniz yetki alanlarına sahip olması ile bu alanların devletler arasında sınırlandırılmasında adalara tanınacak etki birbirinden farklı hukukî meselelerdir. Uyuşmazlık, adaların deniz yetki alanı doğurup doğurmadığından ziyade, karşılıklı kıyılar arasındaki sınırlandırmada tam, azaltılmış veya sıfır etki görüp görmeyeceği üzerinde yoğunlaşmaktadır. Türkiye, Yunan adalarına tam etki tanınmasının Anadolu kıyılarının denize açılımını orantısız biçimde sınırlandıracağını savunurken (orantılılık ilkesi) Yunanistan, adaların karasuları, münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı haklarına sahip olduğunu ileri sürmektedir. Bu görüş ayrılığı, Mavi Vatan doktrini çevresindeki tartışmalara da yansımaktadır.^【38】

Meis örneği tartışmanın odağındadır. Türk tarafının değerlendirmesine göre, Kaş'a yaklaşık 2,1 kilometre uzaklıktaki 10 kilometrekarelik adaya deniz yetki alanı bakımından tam etki tanınması hâlinde ada, kendi yüzölçümünün yaklaşık dört bin katı büyüklüğünde bir alanla Türkiye'nin kıyı projeksiyonunu kesecektir. Bu yaklaşımın haritaya yansımış hâli, 2000'li yıllarda Sevilla Üniversitesinden iki akademisyen (Suárez de Vivero ve Rodríguez Mateos) tarafından hazırlandığı için "Sevilla haritası" olarak anılan ve Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki yetki alanını Antalya Körfezi açıklarında dar bir alanla sınırlayan çalışmadır; Avrupa Birliği yetkilileri haritanın resmî bir hükmü bulunmadığını açıklamıştır.^【39】

Uluslararası mahkeme ve hakem heyetleri, deniz sınırlandırmasını her uyuşmazlığın coğrafi özelliklerine göre değerlendirmiş; bazı davalarda karşı kıyıya yakın veya sınırlandırma hattını orantısız biçimde etkileyen adalara azaltılmış ya da sıfır etki tanımıştır. 1977 tarihli İngiltere–Fransa tahkimi, 1992 tarihli Kanada–Fransa Saint Pierre ve Miquelon kararı ile 2009 tarihli Romanya–Ukrayna Yılan Adası kararı bu içtihadın örneklerindendir. Nikaragua–Kolombiya kararı (2012) da aynı doğrultuda anılmaktadır.^【40】

Yunanistan Dışişleri Bakanlığı, Türk taleplerini 1972–2022 dönemi için haritalarla sunan bir seri yayımlamaktadır. Serinin 2022 tarihli 15 numaralı haritasının gösterge cetvelinde "Blue Homeland (Mavi Vatan)" ayrı bir katman olarak yer almakta; aynı cetvelde 1932 Türk–İtalyan anlaşma ve protokolü bir sınırlandırma hattı olarak çizilmektedir. Aynı belgeye tarafların yüklediği bu zıt anlamlar — hattın bir haritada çizili, diğer tarafça geçersiz sayılması — uyuşmazlığın niteliğini somut biçimde göstermektedir.^【41】