Elma (Malus Domestica)

^{Kırmızı elmalar. (}Pexels⁾

Elma, botanik dünyasında Malus domestica olarak sınıflandırılan ve Gülgiller (Rosaceae) familyasının Malus cinsine ait olan, hem ekonomik hem de kültürel açıdan küresel çapta en büyük öneme sahip meyve türlerinden biridir. İnsanlık tarihi ile paralel bir gelişim gösteren elma yetiştiriciliği, Neolitik Çağ'dan (M.Ö. 8000-5500) bu yana Orta Avrupa ve Asya toplumlarında varlığını sürdürmektedir. Bitki bilimsel açıdan yaprak döken, geniş taç yapısına sahip küçük bir ağaç türü olarak tanımlanan bu canlı, iklimsel uyumluluğu ve genetik çeşitliliği sayesinde dünyanın hemen her coğrafyasında, Kanada’nın soğuk bölgelerinden tropikal Afrika’ya kadar geniş bir yayılım alanı bulmuştur. Elmanın genetik merkezinin Anadolu'yu da içine alan Güney Kafkasya bölgesi olduğu kabul edilmekte ve elma türünün tamamının yeryüzüne Orta Asya'dan yayıldığı ifade edilmektedir. Binlerce yıllık süreçte elma, aşılama ve ıslah çalışmalarıyla 6.500 ile 7.000 üzerinde farklı kültivara evrilerek büyük bir biyolojik zenginlik oluşturmuştur. Hem taze meyve olarak hem de sirke, şarap, meyve suyu ve gıda sanayisinde yaygın olarak kullanılan elma, yüksek besin değeri ve içerdiği minerallerle insan sağlığı için kritik bir bileşen teşkil etmektedir.

Elma ağacının bilimsel sınıflandırması, türün evrimsel gelişimini ve bitkiler alemi içindeki akrabalık ilişkilerini ortaya koyan çok katmanlı bir hiyerarşiye dayanmaktadır. Malus domestica, üst alan düzeyinde Neomura ve tip düzeyinde Ökaryotlar (Eukaryota) altında yer alan kompleks bir yapıya sahiptir.

Malus domestica türünün taksonomik yerleşimi, modern biyolojik sınıflandırma sistemlerine göre şu şekilde detaylandırılmaktadır:

^【1】

^{Beyaz zemin ve arkaplanda tek bir kırmızı elma. (}Pexel⁾

Malus domestica, fiziksel yapısı itibarıyla genellikle 5 ile 12 metre arasında boylanabilen, tacı geniş ve yaygın bir ağaç formuna sahiptir. Ancak ticari yetiştiricilikte ve bahçe yönetiminde, kullanılan anaç tipine bağlı olarak ağaç boyu farklılık gösterir. Standart bir elma ağacı ortalama 5 metre boya ulaşırken, yarı bodur ve bodur çeşitlerin boyu 2 ile 6 metre arasında sınırlandırılmaktadır. Ağacın yaprak yapısı basit oval biçimli, uçları sivri ve kenarları karakteristik olarak dişli (serrated) bir yapı arz eder. Yaprak dizilişi karşılıklıdır ve yaprakların üst yüzeyi düz bir dokuya sahipken, alt yüzeyi hafif tüylü bir yapıdadır; bu tüylü yapı bitkinin su kaybını önleme mekanizmalarından biri olarak değerlendirilebilir. Bir yaprağın boyu 5-12 cm, genişliği 3-6 cm arasında değişirken, sap uzunluğu 2-5 cm kadardır.

Çiçeklenme süreci elma ağacı için hayati bir evredir ve çiçekler genellikle yapraklarla aynı zamanda ilkbahar aylarında açarlar. Başlangıçta açık pembe tonlarında olan tomurcuklar, çiçek tamamen açıldığında beyaza döner. Her bir çiçek beş taç yapraklı olup 2,5-3,5 cm çapındadır. Elma ağacı eşey durumu bakımından hermaphrodite (hermafrodit, ersek) özelliktedir; bu durum hem erkek hem de dişi üreme organlarının aynı çiçek yapısı içerisinde bulunduğunu ifade eder. Ancak morfolojik olarak ersek olmasına rağmen, çoğu elma kültivarı kendi kendini tozlayamaz (self-incompatible) ve verimli meyve tutumu için çapraz tozlaşmaya (cross-pollination) ihtiyaç duyar. Bu nedenle ticari elma bahçelerinde en az iki farklı çeşidin birbirine yakın (genellikle 25 metre mesafe içinde) dikilmesi zorunluluktur.

Elma meyvesinin kabuk rengi, meyvenin genetik programı ile güneş ışığı ve şeker metabolizması gibi dış etkenlerin etkileşimi sonucunda belirlenen karmaşık bir pigment sentezi sürecidir. Meyve rengini belirleyen üç temel pigment grubu bulunmaktadır: klorofil, karotenoidler ve antosiyaninler.

^{Aynı karede kırmızı, sarı ve yeşil elmalar. (}Pexel⁾

Yeşil elmalarda baskın olan pigment klorofildir ve bitkiye karakteristik yeşil rengini verir. Sarı elmalarda ise süreç daha farklı işler; başlangıçta yeşil olan bu elmaların olgunlaşma aşamasında klorofil üretimi durur ve mevcut klorofiller bozunur. Bu süreçte, meyvede başından beri var olan ancak klorofil tarafından maskelenen (gizlenen) sarı karotenoid pigmentleri görünür hale gelir. Kırmızı elmaların renginden sorumlu olan ana bileşen ise antosiyanin pigmentidir. Antosiyanin sentezi, meyve büyüdükçe doğal şeker miktarının artmasıyla tetiklenir. Doğrudan güneş ışığı, elmadaki şeker gelişimini ve dolayısıyla antosiyanin sentezini hızlandırır. Bu biyokimyasal mekanizma nedeniyle, elma yetiştiricileri hasat öncesinde meyvelerin daha fazla ışık almasını sağlamak amacıyla ağaçların üst kısımlarında yaprak budaması yaparlar. Evrimsel bir perspektifle, elmanın parlak kırmızı rengi, meyvenin hayvanlar tarafından fark edilmesini kolaylaştırarak tohumların geniş alanlara yayılmasını sağlayan bir tür hayatta kalma stratejisidir.

Elmanın gen merkezi ve evrimsel kökeni üzerine yapılan araştırmalar, türün ilk olarak Anadolu'yu da içine alan Güney Kafkasya ve Orta Asya bölgelerinde ortaya çıktığını göstermektedir. Türk Söylence Sözlüğü'nde elmanın tüm meyvelerin atası olduğu ve yeryüzüne Kafkasya kökenli olarak yayıldığı kaydedilmiştir. Orta Avrupa'da elmanın Neolitik Çağ'dan itibaren bilinmesi, insan topluluklarının bu meyveyi yerleşik hayata geçiş dönemlerinden itibaren evcilleştirmeye ve kültüre almaya başladığını kanıtlamaktadır.

Elma kelimesinin tarihsel gelişimi, Türk dilinin evrimiyle paralellik gösterir. Kaşgarlı Mahmud'un 1073 yılında tamamladığı Divan-i Lugati't-Türk adlı eserinde kelime "alma" olarak kaydedilmiştir. Kaşgarî, Oğuz Türklerinin meyveye "alma" dediğini, diğer Türk boylarının ise "almıla" tabirini kullandığını belirtmiştir. 1367 tarihli Hüsrev ü Şirin tercümesi gibi Türkiye Türkçesi metinlerinde de "alma" biçimi korunmuştur. Kelimenin kökeni Eski Türkçedeki "al" (kırmızı) rengiyle veya "alım" (çekicilik) köküyle ilişkilendirilmektedir. Etimolojik araştırmalar, "elma" sözcüğünün Hint-İran kaynaklı olabileceğine veya Eski Yunanca mēlon/mālon ve Latince mālum kelimeleriyle Bronz Çağı'nda İç Batı Asya'dan dünyaya yayılan ortak bir kökenden beslenmiş olabileceğine işaret etmektedir. 1876 tarihli Lehce-i Osmani eserinde elmanın sadece meyve olarak değil, "elmacık kemiği" gibi anatomik terimlerde ve "yer elması" gibi farklı bitki adlandırmalarında da yan anlamlar kazandığı görülmektedir.

Kastamonu'da bir elma çiftliği. (Anadolu Ajansı)

Elma, dünya genelinde ekonomik değeri en yüksek meyvelerden biri olmasını yüksek iklimsel adaptasyon kabiliyetine borçludur. Apple ağaçları, kış aylarında yaprak döken çok yıllık bitkilerdir ve soğuğa dayanıklılıkları çeşitlere göre değişmekle birlikte -30 °C'nin altındaki sıcaklıklara kadar dayanabilirler.

2002 yılı verilerine göre dünya elma üretim alanı 5,67 milyon hektar, toplam üretim ise 57 milyon ton civarındadır. Dünya üretiminin %72'si sınırlı sayıdaki on ülke tarafından gerçekleştirilmektedir.

Aşağıdaki tablo, 1993-2002 döneminde dünya elma üretimindeki temel değişimleri ve lider ülkeleri göstermektedir:

^【2】

Tablo verileri incelendiğinde, Çin'in hem alan hem de miktar bakımından dünya lideri olduğu görülmektedir. Türkiye, 2,5 milyon tonluk üretimiyle dünya üçüncüsü konumundadır.

Meyvenin kurutulmuş formunda besin öğeleri konsantre hale gelir. Türkomp verilerine göre 100 gram kuru elmanın (Malus communis) detaylı besin değerleri şu şekildedir:

Türkiye, elmanın gen merkezlerinden biri olması ve uygun ekolojik koşulları sayesinde elma yetiştiriciliğinde küresel bir güçtür. Ülke genelinde 2001 verilerine göre elma üretiminin %76,4'ü on ilde yoğunlaşmıştır. Isparta ili, Türkiye üretiminin %21,1'ini tek başına karşılayarak en önemli merkez konumundadır.

Türkiye elma üretiminde öne çıkan iller ve payları:

^【3】

Türkiye'de üretim miktarı yüksek olmasına karşın toplam üretimin sadece %0,9'u ihraç edilebilmektedir. İhracatta temel pazarlar Suudi Arabistan, Mısır, Rusya ve KKTC'dir.

Dünya üzerinde elma çeşitlerinin sayısı 6.500 ile 7.000 arasındadır. Türkiye'de ise 460 civarında yerel ve yabancı elma çeşidi tespit edilmiştir. Ticari anlamda verimi yüksek ve dünya pazarlarında talep gören başlıca çeşitler Starking, Golden Delicious, Starkrimson, Granny Smith, Starkspur, Beacon ve Jonathan'dır.Türkiye'de ise Starking, Golden, Starkrimson ve karakteristik Amasya elması en çok üretilen çeşitlerdir.

Elma çeşitleri arasında tarihi ve bilimsel önemi en yüksek olanlardan biri "Flower of Kent" çeşididir. Bu çeşit, fizikçi Sir Isaac Newton’un kütle çekim yasasını keşfetmesine vesile olduğu rivayet edilen ünlü Woolsthorpe Manor bahçesindeki ağacın türüdür.15. yüzyıla kadar uzanan kayıtları bulunan Flower of Kent, iri yapılı, yeşilimsi-sarı kabuk üzerine kırmızı çizgili bir meyve yapısına sahiptir.Taze tüketildiğinde yumuşak ve az asitli bir dokusu olan bu elma, asıl değerini pişirildiğinde pürüzsüz bir püre haline gelmesiyle kazanır ve mutfak sanatlarında "yemeklik elma" (cooker) olarak sınıflandırılır.Woolsthorpe Manor'daki orijinal ağacın 1816'da bir fırtınada devrildiği ancak köklerinden yeniden filizlenerek günümüzde 350 yaşın üzerinde bir canlı miras olarak korunduğu bilinmektedir.Bu ağaçtan alınan aşılar ve tohumlar, 2015 yılında İngiliz astronot Tim Peake tarafından Uluslararası Uzay İstasyonu'na götürülmüş ve mikro yerçekimi ortamında altı ay kaldıktan sonra dünyaya getirilerek yeniden ekilmiştir.

Elma, insan vücudu için gerekli olan vitamin, mineral ve lifler bakımından dengeli bir içeriğe sahiptir. İçeriğinde fosfor, kalsiyum, potasyum, sodyum, magnezyum ve silisyum gibi minerallerin yanı sıra A, B1, B2, C ve E vitaminleri bol miktarda bulunur. Ayrıca içerdiği organik asitler ve doğal aroma maddeleri sayesinde ferahlık verici bir özelliğe sahiptir.

^{Kurutulmuş ince elma dilimlerinin üstünde taze yarım elma. (}Pixnio⁾

^【4】

Elma, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren mitlerde, masallarda ve dini metinlerde en çok kullanılan sembollerden biridir. Bu sembolizm genellikle zıtlıklar üzerine kuruludur: yaşam ve ölüm, bilgi ve cehalet, gençlik ve yaşlılık, güzellik ve nifak.

^{İncil anlatılarına göre tasvir edilmiş yasaklı meyve olan "elma"nın Hz. Havva tarafından Hz. Adem'e uzatılması. (}Picryl⁾

Kutsal kitaplarda türü net olarak belirtilmese de, "bilgi ağacının yasak meyvesi" yaygın bir kabulle elma olarak tasvir edilir. Adem ile Havva’nın yılan kılığına girmiş şeytan tarafından ayartılarak elmayı yemeleri, "İlk Günah"ın işlenmesi ve insanın cennetten kovulmasıyla sonuçlanmıştır. Bu anlatıda elma, yaratıcıya itaatsizliği, yasak olanı yapma arzusunu ve cinsel farkındalığın (utanma duygusunun) başlangıcını simgeler. Piskopos Agustinus'a göre Adem'in elma hırsızlığı insan soyunu ölüme mahkum etmiştir.^【5】

Yunan mitolojisinde elma, kaosun ve rekabetin simgesidir. "Paris'in Yargısı" adlı efsanede, Nifak Tanrıçası Eris'in düğüne çağrılmadığı için masaya bıraktığı ve üzerinde "En Güzele" yazan altın elma, Hera, Athena ve Afrodit arasında büyük bir çekişmeye yol açmıştır. Çoban Paris’in elmayı Afrodit’e vermesi, Truva Savaşı'nın fitilini ateşleyen olaylar zincirini başlatmıştır. Elma burada güzelliğin ödülü olduğu kadar, nifakın (Zankapfel) da tohumudur. Diğer bir Yunan mitinde Herakles (Herkül), Hesperidlerin bahçesinden ölümsüzlük veren altın elmaları çalmakla görevlendirilir; bu da elmanın ilahi bir gençlik iksiri olarak algılandığını gösterir.^【6】

Cermen (Norse) mitolojisinde gençlik tanrıçası Idun, tanrılara her gün taze elmalar sunarak onların yaşlanmasını önler. "Idun'un Elmalarının Çalınması" söylencesinde, kurnaz tanrı Loki’nin yardımıyla devler tarafından kaçırılan Idun ve elmaları olmayınca, Asgard'daki tanrılar hızla yaşlanmaya başlarlar.Tanrılar ancak Idun'un kurtarılıp elmalarına kavuşmasıyla eski güçlerine dönebilirler. Bu anlatıda elma, biyolojik zamanı durduran metafizik bir güç olarak karşımıza çıkar.^【7】

Türk kültüründe elma, bereketin, zürriyetin ve ülkünün sembolüdür. "Kızıl Elma" ülküsü, Türk devlet geleneğinde ulaşılması gereken uzak hedefi, fethi ve dünya hakimiyetini temsil eder. Osmanlılar için İstanbul bir zamanlar Kızıl Elma iken, fetihten sonra bu hedef Roma'daki St. Pierre Kilisesi'nin kubbesine taşınmıştır. Halk masalları ve hikayelerinde elma, çocuk sahibi olamayanlara şifa veren bir mucizedir. Kerem ile Aslı hikayesinde iki kadının bir elmayı bölüşerek yemesiyle kahramanlar dünyaya gelir. Masalların sonunda gökten düşen üç elma; anlatana, dinleyene ve kahramanlara giden bir huzur ve adalet payıdır.^【8】

• Pamuk Prenses: Grimm Kardeşler'in masalında elma, dışı cazip fakat içi zehirli bir ölüm tuzağıdır. Kıskanç üvey annenin sunduğu kırmızı elma, Pamuk Prenses’i geçici bir ölüme (derin uykuya) sokar.
• Wilhelm Tell: İsviçre bağımsızlık efsanesinde, Tell’in kendi oğlunun başına konan elmayı okla vurmaya zorlanması, elmayı hayati bir riskin ve aynı zamanda tiranlığa karşı kazanılan bir becerinin simgesi haline getirdiği düşünülür.
• Dönüşüm (Kafka): Gregor Samsa'nın babası tarafından sırtına fırlatılan ve orada çürüyen elma, aileden ve insanlıktan kovulmanın somut metaforu olarak kullanılmıştır.^【10】

^{Isaac Newton'un kafasına düştüğü rivayet edilen elmanın ağacı. (}Richard Croft, Geograph Britain and Ireland, CC BY-SA 2.0⁾

Bilim tarihinde elma, kütle çekim yasasının (Universal Gravitation) keşif anı ile özdeşleşmiştir. William Stukeley’nin 1752 tarihli Memoirs of Sir Isaac Newton's Life eserine göre, Newton 1665/6 yılındaki veba salgını sırasında Cambridge’den ailesinin Woolsthorpe’daki çiftliğine dönmüştür. Bir gün bahçede tefekkür halindeyken bir elmanın düştüğünü görmüş ve kendine "Bu elma neden her zaman yere dik (perpendicularly) iniyor? Neden yana veya yukarı gitmiyor da dünyanın merkezine doğru çekiliyor?" sorusunu sormuştur. Bu anlık gözlem, evrendeki tüm cisimlerin birbirini kütleleri oranında çektiği fikrinin temelini atmıştır. Newton’un bu hikayeyi yaşlılığında dostlarına ve akrabalarına (Catherine Barton, John Conduitt) anlattığı, hikayenin zamanla efsaneleşerek "elmanın kafasına düştüğü" şeklinde abartıldığı bilinmektedir.^【11】