Ana YazarOğuzhan ŞENER13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0003-3338-4373

Filistin Araştırma Fonu (Palestine Exprolation Fund, PEF) Filistin ve çevresinde doğal tarihi ortaya çıkarmak ayrıca arkeoloji, coğrafya, jeoloji alanlarında araştırma yapmak üzere İngilizler tarafından kurulmuştur (el-Haj, 2002: 22). Kuruluşu hakkında çeşitli teoriler ortaya atılsa da resmi internet sayfalarına göre PEF; 1865 yılında Kraliçe Viktorya’nın himayesinde, Dean Stanley, George Grove ve James Fergusson gibi bir grup akademisyen ve din adamı tarafından kurulmuştur (PEF, t.y.).İngilizler PEF kurulmadan önce de bölgede bazı fonlar oluşturma gayretinde olmuşlardır. Bunlar arasında “Suriye Kalkınma Fonu (Syria Improvement Fund-1861)” ve “Su Geliştirme Fonu (Water Improvement Fund-1864)” öne çıkmıştır. Fonlar, görünüşte yardım ve ticari kalkınma hedefiyle kurulmuşlardır. Ancak A.H. Layard, James Fergusson, Moses Montefiore gibi İngiliz-Yahudi iş birliğini amaçlayan kişilerin bu kuruluşlara ve sonrasında da PEF’in kurulmasına katkı sunmaları dikkat çekmektedir. Nihayetinde Su Geliştirme Fonu bir yıl sonra PEF’e dönüşürken Suriye Kalkınma Fonu için toplanan bağışlar da on beş yıl sonra PEF’e aktarılmıştır (Moscrop, 1996: 155).PEF’in açılış konuşmasında ilk başkan olan York Başpiskoposu şunları söylemiştir:Filistin ülkesi bize aittir. Çünkü bize vaat edilmiştir【1】. Filistin’i boydan boya gezmek istiyoruz çünkü o topraklar bize verildi. Umutlarımızın kaynağı olarak döndüğümüz topraklardır. Bu kuruluşta çalışmak İngiltere için yaptığımız gerçek bir vatanseverliktir【2】. Filistin bu şekilde bakabileceğimiz bir ülkedir. (Grove, 1869: 1)Görüldüğü gibi bu sözlerden PEF’in bilimsel çalışmalar kisvesi altında emperyalist bir gaye güttüğü ortaya çıkamaktadır. Bu yapının ilk çalışmaları, haritalandırma ve isimlendirme üzerine yürütülmüş, sonrasında ise çalışmalar arkeolojik kazılara yoğunlaşmıştır. Doğu-Batı Filistin Araştırması, Tell el-Hesi ve Gezer kazıları, Zin Çölü araştırması bu kuruluşun öncülük ettiği bazı önemli arkeolojik çalışmalardır (Jacobson, 2020).PEF, kuruluşundan I. Dünya Savaşı’na kadar önemli araştırmacıları da bünyesine katarak bölgedeki araştırmalarını yoğun şekilde sürdürmüştür. Charles Wilson, Clermont-Ganneau, Flinders Petrie ve T.E. Lawrence bunlara örnek verilebilir. Diğer taraftan yapılan arkeolojik çalışmaların neredeyse tamamı Tanah’ta geçen yer ve isimlerin tarihsel gerçeklikler olduğu varsayımı üzerine inşa edilmiştir. Dolayısıyla çalışmalar siyonist düşünceye araçsal olarak hizmet edecek biçimde “icat etme” politikası çerçevesinde yürütülmüştür. Bu anlamda PEF ayrıca Kitab-ı Mukaddes arkeolojisi için de önemli bir örneklik teşkil etmektedir.【3】PEF’in kuruluşunda yer alan ve fon sağlayan kişiler büyük ölçüde Evanjelist fikre mensuptur【4】 ve buna göre İsa Mesih’in Kutsal Topraklara ikinci gelişi, Yahudilerin buraya yerleşmesiyle mümkün olacaktır. Bu bağlamda yapılan araştırmaların neredeyse tamamı Kitab-ı Mukaddes’in doğrulanması üzerine olmuştur. Kuruluşun dini boyutunun yanı sıra yaptığı araştırmalar sonucu elde ettiği bulgular, İngiliz ordusuyla paylaşılarak I. Dünya Savaşı’nda İngiltere’nin bölgedeki askeri stratejilerinin belirlenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Diğer yandan, yapılan çalışmalar ileride siyonizmin, bölgeyi işgal ederken önemli bir araç olarak kullandığı arkeolojik araştırmalarına mihenk taşı olmuştur. Nitekim siyonistlerin öncesinde Jewish Palestine Exploration Society (Yahudi Filistin’i Araştırma Topluluğu) adıyla kurduğu sonrasında Israel Exploration Society (İsrail Araştırma Topluluğu) adını verdiği oluşumlar PEF’in mirasçısı konumundadır. Yapılanlar ya PEF’in çalışmalarının devamı niteliğinde ya da aynı ideolojik altyapıyla yürütülmüştür. Kısacası PEF; İngiltere’nin bölgedeki emperyalist hedeflerine yönelik oluşumlardan biridir ve bununla İngiliz-Yahudi iş birliği pekiştirilerek Filistin’in, I. Dünya Savaşı’ndan sonra İngiltere ve siyonizm tarafından şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. Buna ek olarak PEF, arkeolojinin politik hedefler için dini araç haline getirilerek nüfuz oluşturma çabalarına da bir örnektir. PEF, I. Dünya Savaşı’ndan sonra bölgenin İngilizlerin eline geçmesiyle bilinen fiziki araştırmalarına son vermiştir. Fakat günümüzde akademik yayınlar, konferanslar, geziler vb. etkinliklerle varlığını sürdürmektedir【5】 (PEF, t.y.).İsrail, yaptığı arkeolojik kazılarla bir yandan “vadedilmiş topraklar” iddiasına meşruiyet kazandırma çabası güderken bir yandan da Filistin’in varlığını ve tarihi silmeye çalışmaktadır【6】. Bu “çaba İsrail’in politikleştirilmiş arkeolojisi” olarak adlandırılabilir. Arkeolojik çalışma sonuçlarını dilediği gibi çarpıtarak kutsal metin anlatılarıyla kendi icat ettiği “Yahudi tarihsel yurdu” hikayesine temel oluşturmakta, bölgenin zengin tarihsel anlatısını tekleştirmekte ve köken arayışına alet etmektedir (Kurt, 2020: 214- 215). Arkeolojiyi dolayısıyla bilimsel bir alanda fonlar aracılığıyla “tartışılmazlık” ve “somut kanıt/delil” iddialarıyla hegemonya kurarak【7】 Filistin tarihi hükümsüz kılma çabasını sürdürmektedir. Fonlar aracılığıyla yürütülen çalışmaların sonuçları Filistin’in görünmez kılınması yani yerli olanın yabancılaştırılması biçiminde ortaya çıkmaktadır.Okuma ÖnerileriBenvenisti, Meron (2002). Sacred Landscape: The Buried History of the Holy Land Since 1948, çev.: Maxine Kaufman-Lacusta. U.S.A: University of California Press.Şener, Oğuzhan (2024). Filistin’de Sömürgeciliğin Arkeolojik Boyutu: Filistin Araştırma Fonu’nun Kuruluşu ve Siyonizm Üzerindeki Etkileri [Yüksek Lisans Tezi]. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.Toprak, Bilal (2023). “İsrail’e Dönüş Miti Bağlamında Kutsal Metnin Araçsallaştırılması”. Artuklu Akademi, 10 (2), 159-181.