Görsel Matematik Okuryazarlığı

Görsel matematik okuryazarlığı, bireyin günlük yaşamda karşılaştığı problemleri görsel veya uzamsal bir çerçevede algılaması, bu bilgileri matematiksel olarak yorumlayabilmesi, değerlendirebilmesi ve tersine, matematiksel bilgileri görsel veya uzamsal formlara dönüştürerek kullanabilmesi yetisidir. Bu kavram, bilgi toplumlarında ortaya çıkan farklı okuryazarlık türlerinin kesişim noktasında yer almakta olup, özellikle görsel okuryazarlık ile matematiksel okuryazarlığın ortak yönlerinin bütünleşmesiyle şekillenmiştir. Matematiksel kavramların soyut yapısının, grafikler, tablolar, şekiller ve semboller aracılığıyla somutlaştırılarak anlamlandırılması süreci, bu okuryazarlık türünün temel dinamiklerinden birini oluşturur.^【1】

Kavramsal Çerçeve

Görsel matematik okuryazarlığı, sadece geometrik şekilleri tanımakla sınırlı olmayıp, matematiksel düşünceyi görselleştirme ve görsel verileri matematiksel dile çevirme süreçlerini kapsar. Bu okuryazarlık türü, bireyin çevresindeki doğal ya da yapay nesneleri ayırt etmesi, uzamsal ilişkileri kurması ve bu süreçleri matematiksel problem çözme becerileriyle harmanlaması esasına dayanır. Kavramsal olarak incelendiğinde, bu yetinin matematiksel iletişimi sağlamak amacıyla zekâ, sunum ve zihinsel imgelerin; sözel, görsel ve sembolik biçimlerini koordine ettiği görülür.

Öğrencilerin matematiksel problemleri çözerken görsel stratejiler kullanması veya sözel problemleri görselleştirmesi bu okuryazarlığın göstergeleri arasındadır. Tanım, bireylerin görsel şekiller ve semboller bütününe hâkim olmasını, görselleri sözele, sözelleri de görsele dönüştürebilme kapasitesini içerir.^【2】

Tarihsel Gelişim

Matematiğin tarihsel gelişimi incelendiğinde, görsel öğelerin bilimin ilerlemesinde ve aktarılmasında her zaman önemli bir rol oynadığı görülmektedir. İlk matematiksel bilgilerin mağara duvarlarına çizilen resimler ve imgelerle aktarılmasından, Thales, Pythagoras ve Öklid gibi antik dönem matematikçilerinin çalışmalarına kadar görsellik, matematiksel düşüncenin merkezinde yer almıştır.

Kavramın kurumsal ve modern bir çerçeveye oturması sürecinde ise 1975 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin California eyaletinde kurulan Görsel Matematik Enstitüsü (The Visual Math Institute) önemli bir kilometre taşıdır. Bu enstitü, üniversite düzeyindeki lineer cebir ve diferansiyel denklemler gibi konuların bilgisayar ve grafik destekli materyallerle öğretilmesini hedeflemiş, kaos teorisi gibi alanların görselleştirilmesi üzerine çalışmalar yürütmüştür. Türkiye'de ise görsel okuryazarlık kavramı 2004 yılından itibaren öğretim programlarında yer almaya başlamış, görsel matematik okuryazarlığı üzerindeki akademik ilgi ise sonraki yıllarda artış göstermiştir.^【3】

Bileşenler ve Boyutlar

Görsel matematik okuryazarlığı, temelinde görsel okuryazarlık ve matematiksel okuryazarlık olmak üzere iki ana bileşenin etkileşiminden doğar. Görsel okuryazarlık, grafik, resim ve tablo şeklinde sunulan bilgiyi okuma ve anlamlandırma becerisi iken; matematiksel okuryazarlık, bireyin matematiğin dünyadaki rolünü anlaması ve matematiksel yargılara varabilmesi kapasitesidir. Bu iki alanın birleşimi, soyut matematiksel düşüncelerin "canlı ve bildik" hale getirilerek daha iyi anlaşılmasını sağlar.

Kavramın boyutları incelendiğinde, Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA) ve ilgili akademik çalışmalar ışığında üç temel boyut öne çıkmaktadır. Bunlar; matematiksel kavramları (sayılar, geometri vb.) içeren "alan içeriği", düşünme ve iletişim süreçlerini kapsayan "süreç" ve matematiksel ilişkilerin kullanıldığı güncel ve bilimsel durumları ifade eden "kullanıldığı durumlar" boyutlarıdır. Bireyin görsel matematik okuryazarı sayılabilmesi için matematiksel ve geometrik bilgiye sahip olmasının yanı sıra, görsel zekâ, uzamsal yetenek ve bu öğeleri birbirine dönüştürebilme becerisine sahip olması gerekmektedir.

Eğitim ve Öğretimdeki Yeri

Eğitim süreçlerinde görsel matematik okuryazarlığı, öğrenmeyi kolaylaştıran ve kalıcılığı artıran bir faktör olarak ele alınır. Öğrenciler, görsel problemleri sözel problemlere kıyasla "göze hitap etmesi, akılda kalıcı olması ve dikkat çekmesi" nedeniyle daha iyi anladıklarını ifade etmektedirler. Görsellerin kullanımı, soyut bilgiyi somutlaştırarak zihinsel süreçlerin daha kısa sürede gerçekleşmesine ve bilginin daha kolay hatırlanmasına katkı sağlar.

Özellikle geometri öğretiminde ve problem çözme süreçlerinde görsel matematik okuryazarlığı kritik bir öneme sahiptir. Simetri gibi görsel ağırlıklı konuların öğrenilmesinde, öğrencilerin görsel okuryazarlık düzeyleri ile başarıları arasında paralellikler bulunmaktadır. Ayrıca, görsel matematik okuryazarlığı öz-yeterlik algısı ile matematik başarısı arasında anlamlı bir ilişki olduğu, bu algının matematik başarısının yordayıcısı niteliği taşıdığı tespit edilmiştir. Öğrencilerin bilişsel stilleri (alana bağımlı veya alandan bağımsız) ile görsel matematik okuryazarlığı arasındaki ilişki de eğitimciler tarafından dikkate alınan bir diğer husustur.

Ölçme ve Değerlendirme

Görsel matematik okuryazarlığının ölçülmesi amacıyla akademik alanda çeşitli ölçekler geliştirilmiştir. Bu alanda kullanılan ölçme araçlarından biri, öğrencilerin öz-yeterlik algılarını belirlemeye yönelik "Görsel Matematik Okuryazarlığı Öz-yeterlik Algısı Ölçeği"dir. Bu ölçek, "alan içeriği", "süreç" ve "kullanıldığı durumlar" olmak üzere üç faktör altında toplanan maddelerden oluşur.^【4】

Ölçeklendirme çalışmaları, öğrencilerin görsel matematik okuryazarlığına dair algılarının cinsiyet, sınıf düzeyi, ders başarısı, öğretmen ve ebeveyn tutumları gibi değişkenlere göre farklılaştığını ortaya koymaktadır. Genellikle kız öğrencilerin, alt sınıf kademelerindeki öğrencilerin ve demokratik tutuma sahip ebeveynlerin çocuklarının görsel matematik okuryazarlığı öz-yeterlik algılarının daha yüksek olduğu yönünde bulgular mevcuttur.