Guillain-Barré Sendromu

Guillain-Barré Sendromunda Bağışıklık Sisteminin Sinirlere Saldırısının Temsili Bir Tasviri (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)

Guillain-Barré sendromu (GBS), vücudun bağışıklık sisteminin periferik sinir sistemine saldırması sonucu ortaya çıkan, ilerleyici kas güçsüzlüğü ile karakterize nörolojik bir hastalıktır. Akut paralitik nöropatinin yaygın bir nedeni olan bu durum, periferik sinirlerdeki miyelin kılıfına veya doğrudan aksonlara yönelik bir bağışıklık yanıtı sonucunda gelişir. Hastalık genellikle alt ekstremitelerden başlayarak yukarı doğru ilerleyen asendan (aşağıdan yukarıya doğru ilerleyen) bir gevşek felç tablosu oluşturur ve sıklıkla enfeksiyon sonrası tetiklenir.

Tarihçe

Hastalığın tıbbi literatürdeki ilk tanımlaması 1859 yılında Jean-Baptiste Octave Landry tarafından yapılmış ve el ve ayak uçlarından başlayıp solunum kaslarına doğru ilerleyen bu durum akut asendan felç olarak adlandırılmıştır.^【1】1916 yılında Georges Guillain, Jean Alexandre Barré ve André Strohl, refleks kaybı ile birlikte beyin omurilik sıvısında hücre artışı olmadan protein miktarının arttığı albüminositolojik disosiyasyon tablosunu tanımlamışlardır.^【2】Bu nörokimyasal bulgu, sendromun o dönemki yaygın hastalıklardan biri olan çocuk felcinden ayrılmasını ve ayrı bir patoloji olarak sınıflandırılmasını sağlamıştır.

Epidemiyoloji ve Demografik Özellikler

Guillain-Barré sendromunun genel görülme sıklığı 100.000 kişide 0,8 ila 1,9 arasındadır.^【3】Hastalığın görülme riski yaşla birlikte artış gösterir ve her on yıllık yaş artışında insidansta yüzde 20 oranında bir yükselme gözlemlenir.^【4】Sendromun erkeklerde görülme sıklığı kadınlara kıyasla 1,5 kat daha yüksektir.^【5】Türkiye'de Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ni kapsayan yerel bir çalışmada incelenen 36 olgunun yüzde 61,1'inin erkek, yüzde 38,9'unun kadın olduğu bildirilmiştir.^【6】

Etiyoloji ve Tetikleyici Faktörler

Guillain-Barré sendromu vakalarının üçte ikisinde, nörolojik belirtilerin başlamasından önceki haftalarda tetikleyici bir olay gözlemlenir.^【7】Bu tetikleyiciler arasında en sık karşılaşılanlar enfeksiyonlardır. Türkiye'de Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yapılan çalışmada, incelenen hastaların yüzde 36,1'inde üst solunum yolu enfeksiyonu, yüzde 27,8'inde ise gastroenterit öyküsü saptanmıştır.^【8】Bakteriyel etkenler arasında Campylobacter jejuni ve Mycoplasma pneumoniae; viral etkenler arasında ise Sitomegalovirüs (CMV), Epstein-Barr virüsü (EBV), İnfluenza A, Enterovirüs D68 ve Zikavirüs yer alır.^【9】

Enfeksiyonlar dışında cerrahi işlemler, travmalar ve organ nakilleri de tetikleyici unsurlar olarak kaydedilmiştir. Aynı çalışmada olguların yüzde 11,1'inde yakın zamanlı cerrahi işlem öyküsü bildirilmiştir.^【10】Aşılamalar nadir tetikleyici faktörler arasında bulunur ve literatürde kuduz ile İnfluenza A/H1N1 aşıları sonrası gelişen vakalar mevcuttur.^【11】Ayrıca, 30 Haziran 2021 tarihine kadar dünya genelinde uygulanan 21 milyonu aşkın doz Janssen COVID-19 aşısı sonrasında 108 sendrom vakası bildirilmiştir.^【12】

Patofizyoloji

Hastalığın gelişiminde rol oynayan temel mekanizmalardan biri moleküler taklittir (moleküler mimikri). Bu durum, vücuda giren enfeksiyöz ajanların yüzeyindeki moleküler yapıların, insan periferik sinir sistemindeki yapılara benzemesinden kaynaklanır. Örneğin, Campylobacter jejuni bakterisinin yüzeyinde yer alan lipooligosakkaritler (bakteri zarındaki şeker ve yağ molekülleri), insan sinir hücrelerinin zarında bulunan GM1, GD1a ve GQ1b gibi gangliyozitlere (hücre yüzeyindeki ayırt edici yapılar) yapısal olarak benzerlik gösterir. Vücudun bağışıklık sistemi bakteriye karşı IgG sınıfı antikorlar üretirken, bu yapısal benzerlik yüzünden kendi sinir dokusuna da reaksiyon gösterir.

Guillain-Barré Sendromunun Patofizyolojisinde Rol Oynayan ve Moleküler Mimikri Mekanizmasını Tetikleyen "Campylobacter jejuni" Bakterisi (lex.dk)

Bakterinin genetik yapısındaki farklılıklar, hastalığın kişide nasıl belirtiler vereceğini doğrudan etkiler. Örneğin, hastalığı tetikleyen Campylobacter jejuni bakterisinin genetik dizilimindeki belirli farklılıklar, bağışıklık sisteminin vücudun neresine saldıracağını belirler; bakterinin bir türü kol ve bacaklardaki sinirlere benzeyen yapılar üreterek bu bölgelerde kas güçsüzlüğüne yol açarken, genetik yapısı farklı olan başka bir türü göz sinirlerine benzeyen yapılar üreterek göz kaslarında felç ve denge kaybı tablosunu oluşturur.^【13】Bağışıklık sistemi kendi periferik sinirlerine saldırdığında, vücudun savunma hücreleri sinirlerin etrafını saran koruyucu kılıfın (miyelin) içine sızarak bu yapıyı parçalar.^【14】Koruyucu miyelin kılıfının veya doğrudan sinir liflerinin (aksonların) hasar görmesi, beyinden kaslara giden elektriksel sinyallerin yavaşlamasına veya tamamen durmasına neden olarak ilerleyici felç durumunu ortaya çıkarır.

Klinik Belirtiler ve Seyir

Guillain-Barré sendromunun temel klinik tablosu, hızla ilerleyen, simetrik kas güçsüzlüğü ve derin tendon reflekslerinin kaybı (arefleksi) ile şekillenir. Zayıflık tipik olarak alt ekstremitelerde başlar ve gövdeye, kollara ve yüz kaslarına doğru asendan (yükselen) bir ilerleme gösterir. Motor belirtilere ek olarak, hastaların birçoğunda el ve ayak parmak uçlarında uyuşma ve karıncalanma gibi duyusal şikayetler görülür. Sendromun seyri sırasında kraniyal sinirlerin etkilenmesine bağlı olarak yüz kaslarında zayıflık, yutma güçlüğü ve dilde zayıflık tablosu ortaya çıkar.

Hastalığın ilerlemesi solunum kaslarını da etkileyebilir ve bu durum mekanik ventilasyon ihtiyacı doğurur. Yapılan klinik analizlerde, sendromun ağır seyreden formlarına sahip hastaların yüzde 30'unda solunum desteğine ve trakeostomiye (nefes borusuna delik açılması) ihtiyaç duyulduğu bildirilmiştir.^【15】Ayrıca, otonom sinir sisteminin etkilenmesi neticesinde kalp ritim bozuklukları (aritmiler), kan basıncı dalgalanmaları ve gövde üzerinde bölgesel aşırı terleme (hiperhidroz) atakları kaydedilir.

Klinik Varyantlar

Guillain-Barré sendromu tek tip bir hastalıktan ziyade, farklı sinir liflerini ve anatomik bölgeleri etkileyen çeşitli alt tiplerden oluşan bir yelpazedir.

Akut İnflamatuvar Demiyelinizan Polinöropati (AIDP)

Kuzey Amerika ve Avrupa'da en sık karşılaşılan klasik formdur. Bu varyantta bağışıklık sistemi esas olarak sinirlerin miyelin kılıfına saldırarak segmental demiyelinizasyon oluşturur. Duyusal belirtiler ve otonomik disfonksiyon bu formda yaygın olarak izlenir.

Akut Motor Aksonal Nöropati (AMAN)

Sadece motor sinir aksonlarının hasar gördüğü, belirgin bir duyusal kaybın yaşanmadığı varyanttır. Özellikle Kuzey Çin'in kırsal bölgelerinde yaz aylarında çocuklarda ve genç erişkinlerde salgınlar şeklinde rapor edilmiştir.^【16】Bu form, Campylobacter jejuni enfeksiyonu sonrasında gelişen anti-GM1 ve anti-GD1a antikorları ile doğrudan ilişkilidir.^【17】

Miller Fisher Sendromu (MFS)

Sendromun klasik asendan felç tablosundan farklı olarak; göz kaslarının felci (oftalmopleji), denge ve koordinasyon kaybı (ataksi) ile refleks kaybı (arefleksi) bulgularının bir arada görüldüğü varyanttır. Hastalığın bu klinik şekli, bakteriyel lipooligosakkaritlerin sinir sistemindeki GQ1b gangliyozitlerini taklit etmesi sonucu bağışıklık sistemi tarafından üretilen anti-GQ1b antikorlarından kaynaklanır.^【18】

Tanı Yöntemleri

Guillain-Barré sendromunun tanısı, klinik muayene bulguları, beyin omurilik sıvısı analizi ve elektrofizyolojik testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konulur.

Beyin omurilik sıvısının incelenmesi tanı sürecinin ilk adımlarından biridir. Bu incelemede, sıvıdaki beyaz kan hücresi sayısında bir artış olmaksızın protein miktarının yüksek çıkması durumu olan albüminositolojik disosiyasyon aranır. Protein seviyesindeki bu artış, genellikle hastalığın ikinci veya üçüncü haftasında belirginleşir.^【19】

Elektromiyografi (EMG) ve sinir iletim çalışmaları, tanıyı kesinleştirmek ve hastalığın alt tiplerini belirlemek için kullanılır. Bu testler aracılığıyla sinirlerdeki elektriksel sinyallerin iletim hızı ve genliği ölçülerek hasarın miyelin kılıfında mı yoksa aksonlarda mı olduğu saptanır.

Tedavi ve Yönetim

Guillain-Barré sendromunun sinir hasarını anında ortadan kaldıran spesifik bir kürü bulunmamakla birlikte, hastalığın ilerlemesini durdurmaya ve iyileşme sürecini hızlandırmaya yönelik immünoterapiler uygulanır. Temel tedavi yöntemleri intravenöz (damar içi) immünoglobulin (IVIg) ve plazma değişimidir (plazmaferez). Bu iki yöntem birbirinin alternatifi olarak kabul edilir. Yapılan sistematik derlemelerde, IVIg tedavisinin motor fonksiyonların geri kazanımı ve klinik tablonun düzelmesi üzerinde plazmaferez kadar etkili olduğu saptanmıştır.^【20】

İntravenöz immünoglobulin tedavisi, donörlerden elde edilen antikorların damar yoluyla hastaya verilmesi işlemidir. Bu tedavi standart protokolde toplam 5 gün boyunca, günde kilogram başına 0,4 gram dozunda uygulanır.^【21】Plazmaferez işlemi ise hastanın kanındaki antikorların bir cihaz yardımıyla filtrelenerek temizlenmesini içerir ve genellikle günaşırı olmak üzere toplam 4 ila 6 seans şeklinde planlanır.^【22】Türkiye'deki düzenlemelere göre, immünoglobulin içeren intravenöz ürünlerin reçete edilebilmesi için ilgili uzman hekimlerin yer aldığı sağlık kurulu raporu düzenlenmesi ve ilacın uygulanabilir en düşük infüzyon hızında verilmesi zorunludur.^【23】

Tedavi sürecinde kortikosteroid ilaçlarının tek başına kullanımının iyileşme hızına veya hastalığın uzun dönem gidişatına olumlu bir etkisi bulunmamaktadır.^【24】İmmünoterapilerle birlikte destekleyici tıbbi yaklaşımlar da uygulanır. Solunum kaslarındaki zayıflama, kan basıncı dalgalanmaları ve kalp ritim bozuklukları tablosuna karşı hastaların yaşamsal bulguları klinik ortamda izlenir. Solunum desteği ihtiyacı olan hastalarda mekanik ventilasyon işlemi gerçekleştirilir.

İyileşme Süreci ve Prognoz

Guillain-Barré sendromunda uygun klinik yönetim sağlandığında, hastaların yaklaşık yüzde 85'i tam veya tama yakın bir fonksiyonel iyileşme gösterir.^【25】Hastalığın ilerlemesinin durmasını takip eden haftalarda klinik iyileşme evresi başlar. Bazı olgularda refleks kaybı, hafif duyusal kayıplar veya yorgunluk gibi kalıcı nörolojik eksiklikler rapor edilmiştir.

Dünya genelinde sendroma bağlı ölüm oranı yüzde 4 ile yüzde 5 arasında kaydedilmiştir.^【26】Hastalığın ölümle sonuçlanmasına yol açan başlıca komplikasyonlar arasında solunum yetmezliği, kalp ritim bozuklukları ve enfeksiyonlar yer alır. Türkiye'de yapılan yerel bir klinik analizde ise gözlemlenen olgular arasındaki ölüm oranı yüzde 5,6 olarak bildirilmiştir.^【27】

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedisi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.