Ham (Astroşempanze)

Ham, 31 Ocak 1961 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri’nin Mercury-Redstone 2 (MR-2) görevi kapsamında uzaya gönderilen ilk şempanze ve insanlı Amerikan uzay uçuşlarının öncüsü olan biyolojik denektir. Teknik olarak "65 Numara" olarak bilinen bu primat uçuş sırasında aktif görevler icra eden bir operatör olarak kullanılmıştır. Amerika Birleşik Devletleri’nin ilk insanlı uzay uçuşu olan Alan Shepard’ın görevine doğrudan yeşil ışık yakılmasını sağlamıştır^【1】 .

Erken Yaşamı ve Yakalanışı

Ham’ın hikayesi, 1957 yılının Temmuz ayında Batı Afrika’nın balta girmemiş ormanlarında, o dönem Fransız yönetimi altında bulunan Kamerun’da başlamıştır. Doğal ortamında bebek şempanze olarak hayata gözlerini açan Ham, henüz iki yaşındayken yakalanmıştır. Ham, Kamerun’dan binlerce kilometre uzağa, Florida’daki Miami Nadir Kuş Çiftliği (Miami Rare Bird Farm) adlı bir tesise gönderilmiştir.

1959 yılının Temmuz ayına gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyetler Birliği arasındaki uzay yarışı hız kazanmış ve NASA, insanlı uçuşlar öncesinde primatlar üzerinde testler yapma ihtiyacı duymuştur. O zamanlar henüz bir ismi olmayan ve sadece "65 Numara" (veya bazı kayıtlarda "Chang") olarak tanınan bu genç şempanze, Hava Kuvvetleri'nin Havacılık Tıp Merkezi'nde bir "astroşempanze" adayı olarak askeri kayıtlara geçirilmiştir^【2】 .

Eğitim Süreci

Ham’ın bir astroşempanzeye dönüşme süreci, 1959 yılında New Mexico’daki Holloman Hava Kuvvetleri Üssü’nde başlayan, askeri disiplin ile ileri düzey psikolojik şartlanmanın olduğu zorlu bir serüvendi. Uzay programı için seçilen 40 aday şempanze ile birlikte Ham, gün boyu süren ve hata payına yer bırakmayan bir müfredata tabi tutuldu^【3】 . Bu eğitimin kritik ayağını, şempanzelerin bilişsel yeteneklerini ölçen psikomotor testler oluşturuyordu.

Psikolojik eğitimin yanı sıra Ham, vücudunu uzay uçuşunun fiziksel sonuçlarına hazırlamak için bir dizi ağır fiziksel teste de tabi tutuldu. "Mercury Seven" astronotları gibi, santrifüj makinelerinde yüksek G kuvvetlerine maruz bırakıldı; bu sayede fırlatma ve atmosfere yeniden giriş anındaki basınç altında nasıl tepki vereceği gözlemlendi^【4】 . Ayrıca, biyolojik saatini ve metabolizmasını uçuşa uyumlu hale getirmek için izolasyon odalarında uzun süreler geçirdi, gürültü testlerine katıldı ve uçuş sırasında içinde bulunacağı dar "koltuk-kabin" ünitesine hapsedilmeye alıştırıldı.

Uçuşa Seçilmesi

Ham’ın uzay programı için seçilme süreci, askeri disiplin ve tıbbi titizlikle yürütülen eleme aşamalarından oluşmaktaydı. 1959 yılında New Mexico’daki Holloman Hava Kuvvetleri Üssü’ne getirilen 40 aday şempanze içinden Ham, zekası ve fiziksel dayanıklılığı ile en başından itibaren öne çıkmıştır. NASA’nın Uzay Görev Grubu (STG), biyomedikal verileri toplarken sadece sağlıklı bir hayvan değil, aynı zamanda stresli anlarda donup kalmayacak, "soğukkanlı" bir operatör aramaktaydı. Eğitimler ilerledikçe aday sayısı önce 18’e, ardından Florida’daki Cape Canaveral’da son aşama eğitimleri alacak olan altı kişilik bir gruba (dört dişi ve iki erkek) düşürülmüştür. Bu altı finalist, fırlatma alanında mikropların yayılmasını önlemek amacıyla iki ayrı gruba bölünmüş ve her grup için özel olarak hazırlanan Mercury kapsülü maketlerinde 29 ayrı eğitim seansı boyunca motor becerilerini sergilemişlerdir.

Fırlatmadan bir gün öncesine kadar hangi şempanzenin tarihi uçuşu gerçekleştireceği resmi olarak netleşmemişti; altı aday da potansiyel "ilk astroşempanze" unvanı için birbiriyle yarış halindeydi. Nihai seçim, NASA Uzay Görev Grubu’ndan Dr. James P. Henry ve Holloman’dan veteriner hekim John D. Mosely tarafından yapılan son fiziksel muayeneler ve psikomotor testler sonucunda belirlenmiştir. Yapılan testlerde Ham, yalnızca teknik görevleri hatasız yerine getirmekle kalmamış, aynı zamanda diğer adaylara kıyasla belirgin şekilde daha neşeli, enerjik ve çevresine karşı ilgili bir tutum sergilemiştir. Uzmanlar, Ham’ın bu "pozitif ruh halinin" aşırı G kuvveti ve izolasyon gibi uçuş stresleriyle başa çıkmada bir avantaj sağlayacağına karar vererek ona onay vermişlerdir.^【5】  Olası bir aksilik durumunda görevde yer alması için de grubun en dirençli dişilerinden biri yedek olarak seçilmiştir. Seçim yapıldıktan sonra Ham, fırlatmadan 19 saat önce düşük lifli bir diyete sokulmuş, vücuduna biyosensörler yerleştirilmiş ve kaderiyle buluşacağı o tarihi ana kadar tıbbi gözetim altında tutulmuştur^【6】 .

Mercury-Redstone 2 Görevi

31 Ocak 1961 sabahı saat 11:55’te gerçekleşen Mercury-Redstone 2 (MR-2) fırlatışı, kağıt üzerinde bir yörünge altı test uçuşu gibi görünse de, uygulama aşamasında Ham için bir hayatta kalma mücadelesine dönüşmüştür. Fırlatmadan yaklaşık dört saat önce özel basınçlı kabinine yerleştirilen Ham, "koltuk" adı verilen biyolojik taşıma ünitesiyle roketin tepesindeki Mercury kapsülüne yüklenmiştir. Ancak fırlatmadan hemen sonra işler planlandığı gibi gitmemiş; roketin yakıt regülatöründeki bir arıza nedeniyle motorlar olması gerekenden daha fazla güç üretmiş ve yakıt normalden erken tükenmiştir. Bu durum, fırlatma kaçış sisteminin (LES) otomatik olarak devreye girmesine ve Ham’ı taşıyan kapsülün planlanan 115 mil irtifa yerine 157 mil yüksekliğe fırlatılmasına yol açmıştır. Ayrıca kapsülün hızı saatte 4.400 mil yerine 5.857 mile çıkmış, bu da Ham’ın vücuduna binen G kuvvetinin 17G gibi, bir canlının dayanabileceği en uç sınırlara ulaşmasına neden olmuştur^【7】 . Uçuşun yaklaşık 16,5 dakikalık süresince Ham, toplam 6,6 dakika boyunca tam ağırlıksızlık yaşamıştır.

Suya İniş ve Kurtarma

Mercury-Redstone 2 kapsülünün uçuş sırasında yaşadığı teknik sapmalar, Ham’ın dünyaya dönüş sürecini planlanandan daha tehlikeli bir hale getirmiştir. Roketin fazla itiş gücü sağlaması nedeniyle Ham, hedeflenen iniş noktasının yaklaşık 130 mil (yaklaşık 210 kilometre) uzağına, Atlantik Okyanusu’nun açıklarına sert bir iniş yapmıştır^【8】 . İniş anındaki çarpmanın şiddetiyle kapsülün ısı kalkanı hasar görmüş ve kapsülün alt kısmındaki titanyum gövdede iki delik açılmıştır. Kapsül okyanusun dalgaları arasında yaklaşık iki saat boyunca sürüklenmiş, bu süre zarfında Ham, hem içeri sızan suyla hem de fırlatmanın ardından gelen bitkinlikle baş başa kalmıştır.

Gemideki mürettebat ve bilim insanları tarafından karşılanan Ham, kapsülünden çıkarıldığında kendisini karşılayan gemi komutanıyla el sıkışmış ve kendisine sunulan bir elmayı iştahla kabul etmiştir. Nitekim kurtarılmasından kısa bir süre sonra, fotoğrafçıların talebi üzerine tekrar kapsülüne yerleştirilmeye çalışıldığında Ham, şiddetli bir direnç göstererek o anları tekrar yaşamayı reddetmiştir^【9】 .

NASA’nın Şempanzeleri Seçme Nedeni

NASA, insanlı uzay uçuşları öncesinde denek olarak şempanzeleri seçerken bu kararı rastgele değil, biyolojik ve psikolojik verilere dayanarak vermiştir. 1950’lerin sonunda bilim dünyasında, uzaydaki ağırlıksız ortamın insan bilinci ve motor becerileri üzerinde yıkıcı etkiler yaratabileceğine dair endişeler bulunuyordu. Bir insanın yüksek G kuvveti altında bayılıp bayılmayacağı veya yerçekimsiz ortamda yutkunma, nefes alma ve karar verme gibi temel fonksiyonlarını sürdürüp sürdüremeyeceği bilinmiyordu. Bu noktada şempanzeler, insan davranışının ve biyolojisinin "makul bir benzerini" sağlayabilecek en yakın tür olarak öne çıktı.

NASA’nın verilerine göre, şempanzelerin bir uyarıcıya karşı ortalama tepki süresi 0,7 saniyeydi; bu, insanın 0,5 saniyelik tepki süresine o kadar yakındı ki, şempanze üzerinde yapılan bir test doğrudan insanın kabiliyetlerini yansıtıyordu^【10】 . Dolayısıyla, Redstone roketine bindirilen bir şempanze sadece yaşam destek sistemlerini test etmekle kalmıyor, aynı zamanda fırlatma ve ağırlıksızlık sırasında kumanda kollarının fiziksel olarak çekilebileceğini ve zihinsel odaklanmanın korunabileceğini bilimsel olarak kanıtlıyordu.

Uçuş Sonrası Yaşamı

Ham, 31 Ocak 1961'deki tarihi uçuşunun ardından okyanustan kurtarıldığı andan itibaren dünya çapında bir fenomen ve Amerikan uzay başarısının sembolü haline gelmiştir. Kurtarma gemisi USS Donner'daki ilk muayenelerinde hafif yorgunluk ve su kaybı dışında sağlık durumunun iyi olduğu tespit edilmiştir. Ancak, uçuştan hemen sonra sergilediği sakin tavır, kısa süre içinde yerini bir strese bırakmıştır. NASA raporlarına göre, özellikle uçuşun hemen ardından yeniden kapsüle sokulup fotoğraf çektirilmek istenmesi Ham’da bir huzursuzluk yaratmış, sakinleşmesi için birkaç görevlinin müdahalesi gerekmiştir^【11】 .

NASA’nın insanlı uçuş programı hız kazandıkça, Ham’ın aktif bir denek olarak görevi sona ermiş ve 1963 yılında Washington D.C.'deki Smithsonian Ulusal Hayvanat Bahçesi'ne devredilmiştir. Burada geçirdiği 17 yılın büyük bir kısmını diğer şempanzelerden izole bir şekilde, tek başına bir kafeste yaşayarak geçirmiştir^【12】 . Uzay programı için eğitilen diğer primatların aksine, Ham biyomedikal araştırmaların ağır laboratuvar koşullarına geri gönderilmemiştir, ancak yalnızlığı onun sosyal gelişimi üzerinde olumsuz etkiler yaratmıştır.

1980 yılına gelindiğinde, türdeşleriyle iletişim kurabilmesi ve daha doğal bir ortamda emekliliğini sürdürebilmesi amacıyla Kuzey Carolina Zooloji Parkı'na nakledilmiştir. Burada nihayet diğer şempanzelerle sosyalleşme fırsatı bulan Ham, hayatının son yıllarını huzurlu ve kendi türüne uygun bir hiyerarşi içinde tamamlamıştır.

Ölümü

Ham, 18 Ocak 1983 tarihinde yaklaşık 26 yaşındayken kalp ve karaciğer yetmezliği nedeniyle hayata gözlerini yummuştur. Ölümünden sonra iskeleti bilimsel incelemeler için Silahlı Kuvvetler Patoloji Enstitüsü’ne gönderilmiş, diğer kalıntıları ise New Mexico, Alamogordo’daki Uluslararası Uzay Şöhretler Salonu’nun önüne törenle defnedilmiştir^【13】 .