Histriyonik Kişilik Bozukluğu

Histriyonik Kişilik Bozukluğu, erken yetişkinlik döneminde başlayan, yaşamın pek çok alanında aşırı duygusallık ve sürekli ilgi odağı olma ihtiyacı ile kendini gösteren süreğen bir psikiyatrik durumdur. Bireyler, sosyal, mesleki ve kişisel ilişkilerinde dramatik, dışa dönük ve baştan çıkarıcı davranışlar sergilerler. Hastalık, kişinin kendi davranışlarını sorunlu olarak algılamadığı, egoyla uyumlu bir yapıya sahiptir. Bireylerin içgörüden yoksun olmaları ve davranışlarının patolojik boyutunu görememeleri nedeniyle, klinik teşhis genellikle yaşamın ilerleyen dönemlerinde sosyal veya mesleki işlevselliğin belirgin düzeyde bozulması sonucunda konulmaktadır.

Hastalığın kavramsal kökenleri, antik çağlarda rahim anlamına gelen Yunanca hystera kelimesinden türetilen histeri kavramına dayanmaktadır. Milattan önce 1900'lü yıllara ait Kahun Papirüsü gibi antik metinlerde, bu davranış örüntüleri bedende yer değiştiren rahim inancıyla açıklanırken, Hipokrat ve Galen dönemlerinde hem bedensel hem de ruhsal etkenlerle tanımlanmıştır. 19. yüzyılda Jean-Martin Charcot travmatik histeri kavramını gündeme getirmiş, Sigmund Freud ise bu durumu bastırılmış bilinçdışı çatışmaların ve ilkel savunma mekanizmalarının bir dışavurumu olarak psikolojik bir çerçeveye oturtmuştur. ^【1】

Amerikan Psikiyatri Birliği, 1980 yılında yayımladığı tanı kılavuzunun üçüncü sürümünde, histerik kelimesinin olumsuz çağrışımlarını azaltmak amacıyla tiyatro ile ilişkili histrione kökünden gelen histriyonik terimini benimseyerek durumu resmi bir kişilik bozukluğu olarak sınıflandırmıştır.^【2】

^{Histriyonik Kişilik Bozukluğunu Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Hastalığın genel nüfus içindeki yaygınlık oranı binde dört ile yüzde iki nokta iki arasında değişmektedir. En yüksek görülme sıklığı, yüzde bir nokta elli dört oranıyla 18 ile 24 yaşları arasındaki genç erişkinlerde saptanmaktadır.^【3】

Toplum temelli epidemiyolojik araştırmalar, hastalığın cinsiyetler arası dağılımında belirgin bir fark göstermese de, klinik değerlendirmelerde kadınların erkeklere kıyasla yaklaşık dört kat daha fazla tanı aldığı bildirilmektedir. Bu istatistiksel tutarsızlığın temelinde, tanı kriterlerinin toplumsal cinsiyet kalıpyargılarıyla örtüşmesi ve klinisyenlerin tanısal önyargıları bulunmaktadır. Eş tanı oranları incelendiğinde, tanı almış erkeklerde madde kullanım bozukluklarının, kadınlarda ise majör depresyonun belirgin şekilde yüksek olduğu görülmektedir.

Hastalığın ortaya çıkışı; genetik yatkınlıklar, nörobiyolojik mizaç özellikleri ve erken dönem çevresel faktörlerin karmaşık bir etkileşimine dayanmaktadır.

Genetik faktörler hastalığa yatkınlıkta önemli bir rol oynamaktadır. Nörobiyolojik mizaç özellikleri incelendiğinde; bireylerin yenilik arayışlarının yüksek, zararından kaçınma eğilimlerinin düşük, ödül bağımlılıklarının fazla ve sebatkarlıklarının yetersiz olduğu saptanmaktadır. Bu mizaç yapısı, bireyi sosyal ödül sinyalleri arayışına ve dürtüsel eylemlere yöneltmektedir. Ayrıca kafa travmaları veya merkezi sinir sistemini etkileyen nörolojik hastalıklar da benzer kişilik değişimlerini tetikleyebilmektedir.

Çocukluk çağında maruz kalınan duygusal ihmal, cinsel istismar ve travmalar en güçlü risk faktörleri arasında kabul edilmektedir. Ebeveynlerin sınır koymayan, tutarsız disiplin uygulayan veya aşırı hoşgörülü tutumları hastalığın gelişimine zemin hazırlamaktadır. Çocukluk döneminde ebeveynlerin sergilediği abartılı ve dramatik davranışların model alınması da patolojik ilgi arayışını beslemektedir.

Hastalığın psikolojik temelinde, bilinçdışı düzeyde işleyen derin bağımlılık gereksinimleri ve onaylanma ihtiyacı yatmaktadır. Bireyler, içsel çatışmalarını ve kişilerarası iletişim kaygılarını yönetebilmek adına yansıtma, çözülme, cinselleştirme ve bölme gibi ilkel savunma mekanizmalarını yoğun bir şekilde kullanmaktadır.

Klinik tablo, kişinin çevresinden sürekli olarak onay ve ilgi talep etmesi etrafında şekillenir. Hastalığın tanısal sınırlarını çizen karakteristik belirtiler şu şekildedir:

^{Histriyonik Kişilik Bozukluğunu Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

• Kişi bulunduğu ortamda ilgi odağı olmadığında derin bir değersizlik ve huzursuzluk hissi yaşar.
• Sosyal iletişimlerde bulunulan ortama veya kültürel normlara uymayan düzeyde baştan çıkarıcı, kışkırtıcı veya cinsel çağrışımlar barındıran davranışlar sergilenir.
• Bireyin duygu durumu ani geçişler gösterir; yaşanan duygular tiyatral ve abartılı bir şekilde dışa vurulmasına rağmen derinlikten tamamen yoksundur.
• Fiziksel görünüm, çevrenin dikkatini çekmek ve ilgi toplamak için sürekli bir araç olarak kullanılır.
• Bireyin konuşma üslubu karşısındakini etkilemeye yönelik olup analitik düşünceden ve nesnel ayrıntılardan uzaktır.
• Kişi, otorite figürlerinden, çevresel koşullardan veya dönemsel heveslerden çok kolay etkilenerek yönlendirilmeye açıktır.
• Sosyal ve romantik ilişkiler, gerçekte olduğundan çok daha derin, samimi ve özel olarak algılanır.

Bilişsel yapı incelendiğinde, bireylerin olayları ya hep ya hiç mantığıyla değerlendirdiği, iç gözlem yapmaktan kaçındığı ve özdeğerlerini tamamen dış dünyadan gelen onay üzerine inşa ettiği görülmektedir.

Farklı psikoloji kuramları hastalığın gelişim mekanizmalarını çeşitli açılardan açıklamaktadır. Psikanalitik kuram, abartılı duygulanımı ve baştan çıkarıcılığı, bastırılmış iç çatışmalara ve ilkel savunma stratejilerine karşı geliştirilen bir koruma kalkanı olarak değerlendirmektedir. Bu kurama göre, kimlik bütünleşmesindeki gerilik ve içsel nesne temsillerinin parçalanması, bireyin sürekli yeni ilgi nesneleri aramasına yol açmaktadır. Davranışçı kuram ise patolojik belirtileri, çevresel pekiştireçlerle öğrenilmiş ve sürdürülen dikkat çekme davranışları zinciri olarak tanımlamakta ve hatalı ilişkisel öğrenme mekanizmalarına vurgu yapmaktadır. Nesne ilişkileri kuramı da tutarsız bakım deneyimlerinin benlik sınırlarını bulanıklaştırdığını ve bireyi başkalarına aşırı bağımlı hale getirdiğini öne sürmektedir.

Klinik değerlendirmede hastalığın, belirti örtüşmesi gösteren diğer ruhsal durumlardan ayırt edilmesi gerekmektedir. Narsistik Kişilik Bozukluğundan, sınırsız başarı fantezilerinin olmaması, empati eksikliğinin farklı bir boyutta yaşanması ve başkalarını kendi çıkarı için sömürme eğiliminin daha az görülmesiyle ayrılır. Borderline Kişilik Bozukluğundan ise, kronik boşluk hissinin, yoğun terk edilme korkusunun ve kendine zarar verme veya intihar eylemlerinin histriyonik vakalarda daha nadir olmasıyla ayırt edilir.

Bipolar bozukluğun manik veya hipomanik dönemlerinden ise aşırı cinsellik, artmış konuşma ve büyüklük hissi görülmekle birlikte, manik atakların akut seyretmesi, uyku ihtiyacında azalma barındırması ve ilaç tedavisine yanıt vermesi histriyonik yapının süreğenliğinden ayrılmasını sağlar. Somatizasyon ve hastalık kaygısı bozuklukları da bireylerin bedensel belirtileri bir dikkat çekme aracı olarak kullanabilmeleri nedeniyle ayırıcı tanıda dikkate alınmalıdır.

Hastalık genellikle ömür boyu süren, kişinin kendi durumunu normal algılaması sebebiyle tedaviye direnç gösteren bir yapıdadır. Doğrudan bu kişilik bozukluğunu tedavi edecek onaylanmış bir farmakolojik ilaç bulunmamakta, ilaçlar yalnızca eşlik eden depresyon veya kaygı bozukluğu gibi semptomların yönetiminde kullanılmaktadır. Hastalığın temel ve en etkili müdahale yöntemi psikoterapidir.

^{Histriyonik Kişilik Bozukluğunu Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Terapötik ilişki aracılığıyla bireyin bilinçdışı çatışmalarını açığa çıkarmayı, ilkel savunma mekanizmalarını çözümlemeyi ve uzun vadede kimlik bütünleşmesini sağlamayı hedefler.

Bireyin dramatik duygu dalgalanmalarını besleyen otomatik düşüncelerini yeniden yapılandırmayı, problem çözme becerilerini artırmayı ve kimlik belirsizliğini ortadan kaldırmayı amaçlar.

Şema Terapisi, bireyin onay arama şemasını dönüştürmeyi; Kabul ve Kararlılık Terapisi, psikolojik esnekliği artırarak dramatik davranışları kişisel değerlerle uyumlu eylemlere yönlendirmeyi; Diyalektik Davranış Terapisi ise duygu düzenleme ve kişilerarası etkililik becerilerini geliştirmeyi odak noktası yapar.

Seans içerisinde sergilenen tiyatral davranışlara anında geri bildirim vererek, bireyin yapmacık tutumlarını gerçek ve samimi yakınlık davranışlarına dönüştürmesini sağlar. Araştırmalar, bütünleştirici çoklu yaklaşımların en yüksek klinik başarıyı sağladığını ve tedavinin merkezinde yargılayıcı olmayan, uzun süreli ve güçlü bir terapötik ittifakın yer alması gerektiğini vurgulamaktadır.

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.