Ana YazarFeyza ÖLÇEK13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0002-0910-5832

BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 6. Maddesi, her insanın yaşama hakkına sahip olduğunu vurgulamaktadır. Hiç kimse keyfi olarak yaşamından yoksun bırakılamaz (UN Human Rights Office of High Commissioner, 1976). Söz konusu madde, hukuken izin verilen istisnai durumlar dışında devletlere bireyin yaşamını ortadan kaldırmama yükümlülüğünü yüklemektedir. Bu yükümlülük, negatif yükümlülük olarak adlandırılmaktadır. Negatif yükümlülük kapsamında devletin silahlı kuvvetinin aşırı/orantısız güce başvurmaması gerekir【1】 (UN Office on Drugs and Crime, 2015). Aksi halde buradan kaynaklanan ölümler hukuksuz infazdır.BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi tarafından yayınlanan “İstatistik Amaçlı Uluslararası Suç Sınıflaması” (The International Classification of Crime for Statistical Purposes -ICSS) isimli raporda hukuksuz infaz, öldürme veya ciddi yaralama kastının sonucu olarak bir kişinin hukuka aykırı ölümü olarak tanımlanmaktadır (UN Office on Drugs and Crime, 2017).Çatışma durumlarında gerçekleştirilen hukuksuz infazlar ile diğer öldürme türleri arasında ayrım yapmak önemlidir. Çatışma durumlarında ortaya çıkan ölümler şu şekilde incelenebilir:1.Savaş Operasyonlarından Kaynaklanan Ölümler: Savaş operasyonları sıra-sında yani çatışmanın tarafları arasındaki operasyonlar sırasında -sivil kur-banlar da dahil olmak üzere- kaydedilen ölümlerdir. Bu ölümler hukuksuz in-faz olarak kabul edilmez.2. Savaş Suçuna Bağlı Ölümler: Uluslararası İnsancıl Hukuku ihlal eden vesavaş suçu olarak kabul edilen çeşitli şekillerde savaşçıların diğer savaşçılartarafından öldürülmesidir. Bunlar hukuksuz infazdır.3. Savaşçılar Tarafından İşlenen Hukuksuz İnfazlar: Savaşçılar tarafından sivil-lerin veya muharebe operasyonlarında olmayan diğer kişilerin hedef alınaraköldürülmesidir【2】. Bu ölümler de hukuksuz infaz olarak kabul edilir.4. Savaşçı Olmayanlar Tarafından Gerçekleştirilen Hukuksuz İnfaz: Çatışmalarınbir parçası olmayanlar (siviller gibi) tarafından yapılan hukuksuz infazları ifadeeder. Buradaki durum çatışmayla ilgili olmayan tüm hukuksuz infazları içe-rir【3】. Yukarıda sayılan, çatışma durumunda ortaya çıkan ölümlerden ilki dı-şında kalan üçü hukuksuz infaz olarak nitelendirilebilir.BM Genel Kurulunun 2 Ekim 2023 tarihinde yayınladığı raporda, İsrail işgal güçlerinin Batı Şeria’da Filistinlilere karşı yaşama hakkını ihlal eden güç kullanımını artırdığı ifade edilmektedir. Raporda İsrail işgal güçlerinin Kudüs’ün doğusu da dahil olmak üzere işgal altındaki Batı Şeria’da 304 Filistinliyi (232 erkek, 9 kadın, 61 erkek çocuk ve 2 kız çocuk) öldürdüğü, 21’i gerçek mermiyle olmak üzere en az 21.829 Filistinliyi yaraladığı ifade edilmektedir. Keyfi olarak yaşam hakkı ihlali, uluslararası insan hakları hukuku tarafından yasaklanmıştır. BM İnsan Hakları Komitesi’ne göre Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’ye taraf devletlerin kolluk kuvvetleri tarafından keyfi olarak yaşamdan mahrum bırakılmayı önlemek için gerekli tüm tedbirleri alması beklenmektedir (UN General Assembly, 2023).İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), Ocak ve Mart 2024 tarihleri arasında 16 kişiyle 31 Ekim’de yapılan saldırılar hakkında görüşmüş ve saldırılar sonrasına ait uydu görüntülerini analiz etmiştir. HRW’a göre “savaş yasaları, sivilleri ve sivil nesneleri hedef alan, siviller ve savaşçılar arasında ayrım gözetmeyen veya beklenen askeri avantajla orantısız zarar verecek saldırıları yasaklar【4】. Ayrım gözetmeyen saldırılar, belirli bir askeri hedefe yönelik olmayan veya etkileri gerektiği gibi sınırlandırılamayan bir savaş yöntemi veya aracı kullanan saldırıları içerir.” HRW, vurulan yerde askeri bir hedefin olmamasının, yapılan saldırıyı hukuka aykırı olarak kasıtlı veya gelişigüzel hale getireceğini söylemektedir. Bu tür saldırılar, savaş suçudur (Human Rights Watch, 2024).21 Kasım 2024 tarihinde Uluslararası Ceza Mahkemesi I. Ön Yargılama Dairesi Filistin Devleti’ndeki durumlar ile ilgili olarak oybirliğiyle İsrail’in Roma Statüsü’nün 18 ve 19. maddeleri uyarınca yaptığı itirazları reddeden iki karar yayınlamıştır. Mahkeme, Benjamin Netanyahu ve Yoav Gallant hakkında tutuklama emri çıkarmıştır. Bu kararın ardındaki hukuki gerekçe, Netanyahu ve Gallant’ın Uluslararası İnsancıl Hukuku ihlal ederek insani yardımın engellenmesinde rol almalarıdır. Mahkeme gıda, su, elektrik ve yakıt ile belirli tıbbi malzemelerin eksikliğinin, Gazze’deki sivil nüfusun yıkımına yol açacak şekilde hesaplanmış yaşam koşulları yarattığına ve bunun da yetersiz beslenme ve susuzluk nedeniyle çocuklar dahil olmak üzeresivillerin ölümüyle sonuçlandığına【5】 işaret etmiştir. Mahkeme, Netanyahu ve Gallant’ın Gazze’deki sivil nüfusa yönelik saldırıları kasten yönetme savaş suçundan sivil amirler olarak cezai sorumluluk taşıdıklarına inanmak için makul gerekçeler olduğunu değerlendirmiştir【6】. Netanyahu ve Gallant’ın, suçların işlenmesini önlemek ya da konunun yetkili makamlara iletilmesini sağlamak için ellerinde tedbirler bulunmasına rağmen bunu yapmadıklarını ifade etmiştir (ICC, 2024).İsrail, 1948’den itibaren sürekli olarak Filistinli sivillere saldırılar düzenlemiş ve her seferinde çok sayıda insanın ölümüne sebep olmuştur. Özellikle Ekim 2023‘ten itibaren Gazze’ye yapılan saldırıların şiddetini artıran İsrail işgal güçleri, doğrudan sivil hedefleri vurmuş ve 50.000’i aşkın sivili katletmiştir. Tüm bu saldırılar nedeniyle Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde hakkında onlarca dava açılan İsrail, defalarca hüküm giymiştir.